Liburuari buruzko informazioa

Izenburua: Jon Salaberri, hiesdunen aldeko ekintzailea

Egilea: Joxe Aranzabal

Posta elektronikoa: joxearanzabal@gmail.com

Argitaratze-data: 2015eko abenduaren 1ean.

Liburuaren azala: Goio Arana.

Azaleko argazkia: Argia aldizkaria (CC).

Jon Salaberriren ilustrazioa: Yera Sanchez.

ISBN 978-84-608-2867-9

Lizentzia: liburu honek Creative Commons lizentzia du, aitortu berdin partekatu

Eskaintza

Idoia Salaberri eta Domi Korta andreei, neba eta seme hiesdunak halako maitasunez zaintzeagatik.

Esker onez

Nire eskerrik beroenak liburu hau egiteko elkarrizketatu nituen guztiei: Jose Manuel Agud Aparicio, Jose Antonio Ardanza, Txerra Bolinaga, Aitor Iturriaga, Domi Korta, Idoia Salaberri eta Josu Unanue. Harrera paregabea egin, informazioa eman eta, zenbait kasutan, material preziatua jarri zuten nire esku.

Mila esker Goio Aranari, laguntza ordainezina eskaini didalako Jon Salaberri proiektuarekin hasi nintzenetik: testuak irakurtzen, iradokizunak egiten, eta animoak ematen. Oraingoan, gainera, berak egin dit liburu honen portada.

Eskerrik asko Mitxel Kaltzakortari ere, hemen doazen zenbait testu gainbegiratzeagatik.

Eskerrik anitz Goiena Komunikazio Taldeari, Jon Salaberri proiektuari eman dion babesagatik, batez ere Puntua aldizkarian eskainitako lekuagatik, eta Goiena Telebistak egindako dokumental bikainagatik, zeinak 2015ean irabazi baitzuen Rikardo Arregi Kazetaritza saria.

Argia aldizkariari ere, nire esker ona, Jon Salaberriren argazkia (eta beste guztiak) Creative Commons lizentziapean jartzeagatik. Horri esker erabili dugu argazki hori liburu honen azalean.

Bingen Zupiria Deia egunkariko zuzendariari aunitz esker, berak lortu baitzidan nik eskatutako argazki bat, Jose Antonio Ardanzak Jon Salaberri besarkatu ostekoa. Beste horrenbeste Yera Sanchez ilustratzaileari, erabiltzen uzteagatik berak Salaberriri egindako ilustrazioa.

Badut zer eskertua Kulturateko arduradunei, Arrasateko kultura etxea, zenbait egunez Arrasate Press garai bateko astekariaren ale guztiak eta gela bat utzi baitzidaten, bertan elkarrizketak egin nitzan.

Zalantza uneetan animoak eman dizkidaten guztiei ere, eskerrik asko. Tontakeria dirudi, baina horrelakoetan bizkarreko amultsu bat oso ondo etortzen da.

Eta, zelan ez, Bego emazteari eta Miren alabari, nire kezkak entzun eta aurrera bultzatzeagatik.

Aurkibidea

Hitzaurrea

Bizitza

Bost argazki

Joxe vs Jon, Benetton tarteko

Familiaren babesa

Besarkada

Jon Salaberri eta euskara

Emaidazu eskua, ez da ezer gertatzen

Elkarrizketak

Idoia Salaberri

Jose Manuel Agud Aparicio

Domi Korta

Josu Unanue

Aitor Iturriaga

Jose Antonio Ardanza

Txerra Bolinaga

Kronologia

Bibliografia

Eranskinak

Jon Salaberri-Benetton

Vade retro, Benetton?

Zerutik gertu ez da ondo egoten

Ilustrazio bat

Liburu honen egilea

Hitzaurrea

Arrasate Press eta Arrasate Telebista sortu eta gutxira, XX. mendeko laurogeigarren hamarkadaren amaieran, Mondragoen hainbat jende hasi zen hiltzen hiesak jota, Hartutako Immuno Eskasiaren Sindromea, gaixotasun nahiko ezezaguna garai hartan. Gehienak gazteak, mutilak eta heroinazaleak ziren.

Beste herrialde askotan bezala, Arrasaten ere alarma sortu zen, aurreiritziek elikatuta, batez ere drogazale eta homosexualen kontra, orduan gaixotasuna haien artean zabaltzen zen-eta batez ere.

Sasoi hartan zuzendari ardura nuen Arrasate Press eta Arrasate Telebista tokiko hedabideetan, eta pentsatu nuen ona litzatekeela hiesdun batek aurpegia ematea gure bi hedabideetan, hartara, AEBetan Rock Hudson aktorearekin eta Magic Johnson saskibaloi jokalariarekin gertatu bezala, jendeak aurpegia jarriko bailioke gaixotasunari, eta errazago uxatuko bailirateke beldurrak eta gaixoekiko arbuioa. Egin nituen bizpahiru ahalegin, baina ez nuen inor konbentzitu, seguruenik ez nintzelako behar beste ahalegindu.

1991ko abuztutik aurrera, Arrasateko hedabideak utzi eta etxean ari nintzela lanean, mutil bat agertu zen hedabideetan hiesa zuela esanez, eta hiesdunen alde hitz egiten. Jon Salaberri zen, mondragoetarra. Alegia, nire jaioterrian bertan, nire muturraren aurrean izan nuen mutil hura, baina ez nuen asmatu berarengana iristen. Edozelan ere, hantxe zegoen, aurpegia ematen hiesdunen alde.

Nor zen baina, Jon Salaberri? Ez nuen ezagutzen. Bai, ordea, bere aita, harakina eta Mondragoeko Udaleko langilea. Jon Salaberri ez zen Rock Hudson, ezta Magic Johnson edo geroago agertuko ziren hiesdun famatu haietako bat ere, bera zulotik zetorren, heroinazaleen zulotik, baina berari esker, euskaldunok aurpegia jarri genion hiesari, eta, poliki bazen ere, beldurrak uxatzen hasi ginen. Horregatik, iruditu zitzaidan bere jarrerak sekulako meritua zuela.

Denborak aurrera egin ahala, telebistan ikusi nuen Jon Salaberri, heriotzaz eta hiesaz hitz egiten, ganoraz gainera; ikusi nuen Eduardo Txillida eskultorea eta beste famatu batzuen ondoan publizitate kanpaina batean; eta ikusi nuen Argia aldizkariaren azalean. Sinetsita nengoen Salaberriren mezua zabaltzen ari zela.

Sekula ez nuen hitz egin Jon Salaberrirekin. Gogoan dut, hori bai, behin Portaloi inguruan ikusi nuela, Arrasateko alde zaharraren bihotzean, oso-oso argal eta herren egiten zuela. Ordurako ezaguna zen. Atentzioa eman zidan zenbateraino nabaritzen zitzaion gainbehera fisikoa. Justu orduan, bere mezua hedatzen ari zenean, bera bigarren plano batera pasatu zen apurka-apurka, harik eta, denbora gutxira, hil egin zen arte.

Harrezkero hogei urte joan dira, eta irudipena izan dut oso erraz ahaztu dugula Jon Salaberri. Bera hil eta ia hamarkada bat geroago, nire liburua aurkeztu nuenean, Medikuak esan dit minbizia dudala, Jon Salaberri aipatu nuen Donostian, Arrasaten, Elorrion, Elgoibarren eta Bilbon. Baita geroago, hitzaldi pare batean ere, non kontatu bainuen nire esperientzia minbiziarekin. Aipatu nuen, hark irekitako bidea urratzen ari nintzelako neu ere, eta iruditu zitzaidalako ordurako hainbat jendek ahaztua zuela.

Beste hamarkada bat geroago, ematen zuen Googlek ere erabat ahaztua zuela aktibista mondragoetarra. 1992an Argia aldizkariak egindako elkarrizketa luzea eta El País egunkariak kongresu batez idatzitakoaz salbu, ezer ez zegoen-eta bilatzailean arrasatearrari buruz. Argazkirik, bat ere ez.

Pentsatzen dudanean zergatik ahaztu dugun Jon Salaberri, lau hipotesi ditut:

Lasaitu egin ginen, hiesak eragindako heriotzak izugarri jaitsi zirenetik anti-erretrobiral berriei esker. Poliki-poliki, ahanzten joan gara urte latz haiek.

Sarea, hastapenetan. Jon Salaberri hil zenean, 1995ean, World Wide Web delakoak, sareak, lau urte zituen, eta artean oso gutxi erabiltzen zen gure artean, hutsa. Ia dena paperean egiten zen, eta, ondoren, inork ez zuen lanik hartu Salaberriri buruzko informazioa sareratzen.

Memoria deserosoa. Garai haiek oso latzak izan ziren, eta gutako askok ez daukagu oroimen onik, orduan gure beldurrek gainditu gintuztelako. Enpatia ere, gutxi erakutsi genuen gaixo haiekiko.

Baztertu baten lezioa. Artega jartzen gaitu onartzeak Jon Salaberri moduko baztertu batek humanitate-lezio bat eman zigula.

Oker egon naiteke, baina beti pentsatu izan dut faktore horiek eragin dutela gutako askok Jon Salaberri ahaztu izana.

Jon Salaberri proiektua

Hala ere, aspalditik izan dut gogoa Jon Salaberriren memoria berreskuratzeko, eta asti apur bat izan dudanean, jarri eta plan bat zirriborratu nuen: “Jon Salaberri proiektua”.

Horren arabera, ondorengo lanak egingo nituen:

Artikulu bat Sustatu agerkarian, Euskal Herriko irakurleei begira.

Erreportaje bat Puntua izeneko astekarian, Debagoieneko bizilagunentzat.

Sarrera bat euskarazko Wikipedian, kazetariek, irakasleek eta ikasleek, besteak beste, erreferentzia iraunkorra izan dezaten.

Argazki bilduma bat Flickr webgunean, CC lizentziarekin, nahi duenak erabil dezan.

2015eko Aste Santuko oporretara joan aurretik kaleratu nituen artikulua Sustatu albistarian eta erreportajea Puntua astekarian. Argazki bilduma ere, prest utzi nuen. Opor ostean, berriz, Wikipediako sarrera igo nuen.

Lan horiek egiten ari nintzela, eta zelan aurretik Goiena Komunikazio Taldeko jendearekin izan nintzen Puntua zela-eta, aprobetxatu nuen hitz egiteko Goiena Telebistako lagunekin: proiektua azaldu, materiala erakutsi, eta informazio-iturriak esplikatuta, proposatu nien erreportaje bat egitea material hartan oinarrituta. Horrela sortu zen Jon Salaberri izeneko dokumentala, Goiena Telebistaren lan bikaina, geroago Rikardo Arregi Kazetaritza saria balio izan ziona Julen Iriondo kazetariari.

Proiektua lantzen ari nintzela, ordea, konturatu nintzen bere horretan egitasmoa motz gera zitekeela, elkarrizketetan agertutako gauza asko eta asko ezin izan nituelako sartu artikulu eta erreportajeetan. Horregatik, pentsatzen hasi nintzen liburu digital bat egin nezakeela Jon Salaberriren inguruan bildutako materialarekin. Ez liburu behin-betikoa, baizik eta abiapuntu bat, gerora Jon Salaberriren figuran sakondu nahi duen edonorentzat.

Dokumentala kaleratu zenean, ostera, liburu digital hau egiteko asmoa krisian sartu zen, behin eta berriro galdetu nion-eta neure buruari: “eta liburuak zer gehiago esan lezake, bada, dokumentalean ez dagoena?”. Gainera, aplikazio egoki bat bilatu behar nuen liburu digitala egiteko.

Horrela, zalantza askoren artean, uda igaro zen ezer egin barik. Baina nire neuronek, antza, ez zuten atsedenik hartu. Ulysses izeneko aplikazioa aurkitu nuen, eta, berau erabiltzen hasita, erabaki nuen tresna egokia zela berorrekin liburu digitala egiteko. Bestalde, otu zitzaidan liburuari ukitu pertsonala eman niezaiokeela bost argazkiren laguntzarekin, bertan azalduko bainituen Jon Salaberriri behin idatzi nion gutun publikoa, erabat ahaztua bainuen aurkikuntza horrek eragin didan zirrara, eta lan hau egiteko bizi izan ditudan beste hainbat kontu. Horrela, bada, askatu nuen neure buruko korapiloa, eta liburua egiteari ekin.

Hauxe duzu liburu digital hori, irakurle. Bejondeizula.

Joxe Aranzabal

Elorrion, 2015eko azaroaren 8an

Bizitza

Joan den mendean, 90. hamarraldiaren lehen erdian, Jon Salaberri mondragoetarra izan zen hiesdunen aldeko militanterik ezagunena Hego Euskal herrian. Bera ere hiesduna, errotik aldatu zuen bere bizitza gaitza agertu zitzaionean. Handik aurrera, beste modu batean erabili zituen ordura arteko errebeldia eta exhibizionismoa. Jarri zituen bere misio aurkitu berriaren mesedetan, lan egiteko bera bezalako hiesdunen alde, gizarteak albora ez zitzan.

Ausardiaz gogorarazi zigun hiesa gure arazoa ere bazela, eta denon lana zela gaixotasunari ahalik eta modurik duinenean aurre egitea, berau gainditzeko.

Jon Salaberri ez zen santua, behar ere ez, baina humanitate-lezio galanta eman zigun gaixotasuna hesiaren beste aldetik ikusten genuenoi. Hauxe da haren bizitza.

Lehen urteak

Jon Salaberri Arrasaten jaio zen, alde zaharrean, Erdiko kaleko 10. zenbakian. Aita Juan Jose Salaberri zuen, harakina eta Arrasateko Udaleko langilea. Ama, berriz, Juanita Martinez, Soraluzen jaioa eta txikitan, Gerra zibilaren ondorioz, Frantzian bizi izandakoa. Jon Salaberri hirugarrena zen bost anai-arrebetan. Hala ere, euretariko bi oso goiz hil ziren, Edurne lehenengoa eta Eneko txikiena, nahiz eta azken hau jakin ez benetan hil edo desagertu egin ote zen, gurasoek ez baitzuten ikusi jaio ondoren. Hortaz, Jon beste bi anai-arrebekin hazi zen: Idoia, bera baino zaharragoa, eta Isidor, bera baino gazteagoa.

Jaio eta bost bat urtera, familia San Joan auzora pasatu zen bizitzera, Arrasateko Udalak utzitako etxebizitza batera. Bertan salaberritarrek hamabost bat urte egin zuten, harik eta aita hil ondoren, Arrasate pasealekura pasatu ziren arte, familiak erositako etxera.

Lehen ikasketak San Viator ikastetxean egin zituen, Mondragoen bertan. BUP eta COU, berriz, Arrasateko Institutuan.

Ikasketak amaitu berritan, soldadutzara joan zen, Jakara, eta hantxe egin zituen 14 hilabete.

Lana eta heroina

Soldadutza amaituta, 1983an lan deialdi batera aurkeztu zen, Eusko Jaurlaritzak deitutakoa. Azterketa gainditu, eta lanean hasi zen Nekazaritza sailean. Argia aldizkariari aitortu zionez, heroina hasi zen hartzen lehen diruak irabazten hasi zenean, garai hartan beste gazte askok bezala, bai Arrasaten, eta baita Euskal Herriko herri askotan ere: “Hogeita bi urte nituela, dirua irabazten hasteak heroina hartzeari ematea ekarri zuen”.

Arrebaren hitzetan, bere anaiak lana egiten zuen, eta bere dirua zeukan; etxean, berriz, sekula ez zuen dirurik ostu heroina erosteko. Hala ere, etxean atsekabetuta bizi ziren, ikusita senidea drogaren menpe bizi zela.

Nortasuna

Jon Salaberri, izaeraz, irekia zen, eta erraz egiten zituen harremanak. Jose Manuel Agud Txagorritxun izan zuen medikuak ere gogoan du hiztuna zela, eta oso aktibista.

“Hala ere —dio Aitor Iturriaga sasoi bateko lagunak—, Jonek bazuen beste alde bat. Errebelde eta exhibizionista ere bazen. Eta gustatu egiten zitzaion jendaurrean horrela agertzea. Jende gutxik aitortzen zuenean homosexuala zela, bera gai izan zen hori egiteko. Bere lankide batek esan zidanez, Eusko Jaurlaritzan zebilenean, Nekazaritza sailean, egun batean Jonek erabili zuen bertako iragarki-taula bat bere homosexualitatearen defentsa egiteko. Horrelakoa zen, oso ausarta. Batzuetan, muturreko iritziak defendatu zituen, drogaren kontsumoa edo Mondragoeko droga saltzaile bat defendatuta, adibidez. Aurrerago baina, uste dut konturatu zela gauzak ez zirela horrela”.

Izugarri irakurtzen zuen, eta politika gustatzen zitzaion. Ezkerreko ikuspegi batetik, eztabaida luzeak izaten zituen lagunekin. Geroago, lanean zebilela Gasteizen, Comisiones Obreras sindikatuan aritu zen, eta Enpresa Batzordeko kide izan zen Eusko Jaurlaritzan. Idoia arrebaren iritziz, sentiberatasun handikoa zen, eta, irakurtzeaz gain, idaztea ere gustatzen zitzaion, batez ere kontu pribatuak. Eguneroko bat idazten zuen, gaur egun, berak horrela eskatuta, Josu Unanue adiskide bermeotarrak gordetzen duena.

Badirudi hiesa agertu zitzaionean, gaixotasunak orekatu egin zuela Jon bere iritzietan, Aitor Iturriagaren ustez, orduan zentratu baitzen.

Seropositibo eta hiesdun

1985ean, Osakidetza hasi zenean lehen analisiak egiten jakiteko zenbat jendek zuen Giza Immunoeskasiaren Birusa (GIB), Jon Salaberrik jakin zuen bera ere seropositiboa zela. Hala ere, ez zion heroina hartzeari utzi. El Mundo egunkariari aitortu zionez, “drogaren morroi zarenean, gainerako guztia sekundarioa da, heriotza bera ere bai”.

Urte batzuk geroago, Berlingo horma erori zen urte berean, Salaberri gaizki hasi zen sentitzen. Orduan, arrebak bultzatuta, behin betiko utzi zuen heroina, baina handik lasterrera jakin zuen hiesa garatu zuela, Hartutako Immuno Eskasiaren Sindromea. Garai hartan sekulako triskantzak egiten ari zen mundu osoan, bereziki heroinazale, odol transfusioa behar zuten gaixo eta homosexualen artean. Lana utzi zuen Eusko Jaurlaritzan, Nekazaritza sailean, eta pentsiodun bihurtu.

Misio bat bizitzan

Ordura arte errebelde eta exhibizionista samar jokatu bazuen, hiesa agertu zitzaionean, bai berak eta baita bere orduko lagunek ere uste izan zuten gaixotasunak lagundu ziola zentzua aurkitzen bere bizitzari.

Hala ere, Jon Salaberri ez zen Rock Hudson, Magic Johnson edo Freddie Mercury, jende ezin famatuagoa mundu osoan, beren bizitzaren une batean aitortu zutenak hiesa zutela. Aldiz, bere kasuan hiru adjektibok markatzen zuten besteen aurrean: heroinazalea, homosexuala eta hiesduna. Gainera, Jon gorria zen. “Ez zen nazionalista izan, —dio bere arrebak. “Abertzalea igual bai, baina ez nazionalista, munduko hiritartzat zuen bere burua”.

Hortaz, famatuen zerutik baino areago, baztertuen infernutik zetorren Jon Salaberri Euskal Herri kontserbadorera. Berdin zion, ordurako berak misio bat zuen-eta geratzen zitzaion denborarako: bera bezalako gaixoen alde lan egitea.

Aktibista pragmatikoa

Lehendabizi, bakarrik hasi zen lanean. Sei-zazpi hilabetez, hondartzarako mahai txiki bat hartu, eta Portaloian jartzen zen, Arrasateko erdigunean, informazioa zabaltzen.

Baina gizon pragmatikoa izanda, berehala hasi zen aliantza-sare bat josten. Hasteko, konpondu egin zituen etxeko harremanak, Idoia arrebarekin nagusiki. Handik aurrera, etengabe partekatuko zituen bere proiektuak harekin, eta bien arteko harremana nabarmen hobetu zen. Kalean ere, aliatuak egin zituen bere kausarako: Iñaki Telleria eta Domi Korta mondragoetarrak, besteak beste. Txagorritxuko Ospitalean ere, lagun egin zituen bertako medikuak, tartean Jose Manuel Agud. Eta Gipuzkoatik kanpo, bidelagunak bilatu zituen. Debagoienean auto-laguntza talde bat antolatu guran, harremanetan jarri zen Gasteizko talde batekin, Arabako Hiesaren Kontrako Batzorde Hiritarra, eta denboraldi batez haiekin aritu zen lanean, ikasteko horrelako talde bat zelan kudeatu, gero han ikasitakoa bere bailarara eramateko. Bilbon, bestalde, Bizkaiko taldeekin egin zuen bat, eta hantxe ezagutu zuen Josu Unanue T4 taldeko sortzaile bermeotarra, hura ere hiesaren kontrakoa, gerora bere lagunik handienetakoa izango zena.

Londresen

1991n, irailaren 11tik 15era, Josu Unanuerekin batera, Jon Salaberri Londresen izan zen, GIB-hiesarekin bizi zirenen Nazioarteko V. Batzarrean. Bertako leloa berezia izan zen: “Biktima izatetik, irabazle izatera!”. Londrestik gogoberrituta etorri ziren, auto-laguntza bultzatzeko prest. Hiesdunen etorkizuna euren esku jarri nahi zuten. Handik bueltan, Jon Salaberrik ere premisa horiekin ekin zion berriz lanari: “Londresen (aurrez Madrilen ere bai), kontinente guztietako ehundaka lagunen taupada, bizia, sentitu dut: kultura eta sinesmen ezberdinetako jendea, eta oso bide ezberdinetatik kutsatua gertatu dena. Denok genuen zerbait amankomunean: GIB (Giza Immunoeskasiaren Birusa) eta itxaropen berbera: borroka egin eta bizitzea. Asko eskatzea ote?” (Arrasate Press, 123).

Hies Ekimena

Araban zebilen arren, Debagoienean ere mugitu zen Jon Salaberri, eta Hies Ekimena izango zena sortu zuen, auto-laguntza talde bat Hiesaren aurkako Batzorde Hiritarrek sortua. Hies Ekimena izan zen Salaberriren proiektu kutuna.

Hies Ekimenak laguntza eta elkartasuna eskaintzen zien seropositibo eta hiesdunei. Baita zerbitzu hauek ere: informazioa hiesari buruz; aholkuak elikaduraz, higieneaz eta ariketaz; aholkularitza eta defentsa diskriminazio kasuetan; informazioa gaixoen eskubideez; laguntza afektibo-emozionala; antisorgailu eta xiringa erabili bakoak banatzea, doan; liburutegi txiki bat eta bestelako ekintzak.

Arrasateko Udalak bulego bat utzi zion elkarteari Arrasate pasealekuan, eta urte haietan Hies Ekimenak sekulako lana egin zuen bailaran. 1992an, esate baterako, Hies Ekimenak jardunaldi batzuk antolatu zituen, Hiesaren mundu eguna, 20 hitzaldi baino gehiago, mahai informatibo bat jarri Sebero plazan, eta Quiérete, quiéreme aldizkaria argitaratu. Saldu ere, ugari: 11.000 antisorgailu, 1.600 kartel, 6.500 aldizkaritxo baino gehiago, 1.500 pegatina, 250 ale Quiérete, quiéreme aldizkaritik, 100 ale Sidapress, aldizkari bat Bilbon egiten zena. Urte hartan Hies Ekimenak 1.836.062 pezeta jaso zituen udaletatik, enpresetatik eta salmentetatik. Alegia, 11.100 euro inguru. Gastatu, berriz, 1.742.721 pezeta, hau da, 10.500 euro inguru. Hurrengo urtean, ostera, 2.000.000 pezetako aurrekontua izan zuen, hots, 12.000 euro gutxi gorabehera. (Arrasate Press, 177).

Datu horiei erreparatuz gero, seguruenik, urte horixe izan zuen onena Hies Ekimenak. Garai hartan Jon Salaberrik orduak eta orduak igarotzen zituen elkartearen bulegoan edo eskolaz eskola hitzaldiak egiten.

Hiesaren aurpegia

Hil arte, Jon Salaberri hiesaren aurpegia izan zen Euskal Herrian: elkarrizketak eman zituen hedabide askotan, telebistako eztabaidetan parte hartu zuen, hitzaldiak egin zituen… Horra lau adibide:

1992ko urrian eta azaroan Salaberri birritan izan zen Rifi-rafe programan, eztabaida saioa ETB2n, audientziarik handienekoa garai hartan, eta Antxon Urrosolok gidatua. Lehenean gaixo terminalez hitz egiteko, eta bigarrenean, hiesaz. Bietan, ederto baliatu zuen saioa bere itxaropen-mezua zabaltzeko.

1992aren amaieran Donostia, Gasteiz eta Bilboko prentsa elkarteek arte-erakusketa handi bat antolatu zuten hiru hiriburuetan, dirua biltzeko hiesaren kontra. Erakusketaren leloa: “Emaidazu eskua, ez da ezer gertatzen”. Erakusketa Donostian zegoen bitartean, Gipuzkoako egunkariek orrialde osoko iragarki bat atera zuten hiru egunez, hiru bertsiotan. Berorietan Jon Salaberri lagun hauek babestuta agertu zen: Eduardo Txillida eskultorea, Irene Laffitte pintorea, Angel Vilariño auto-gidaria, Xabier Elorriaga aktorea, Alberto Gorriz futbolista eta Antxon Urrosolo telebista-aurkezlea.

1993ko martxoaren hasieran, Hiesaren gaineko II. kongresua inauguratu zen Bilbon, bertan Luc Montagnier zela, geroago irabaziko zuena Medikuntzako Nobel saria ikertzeagatik zelako harremana dagoen GIB eta hiesaren artean. Haren eta beste 1.000 inguru adituren aurrean, Jose Antonio Ardanza lehendakariak besarkatu egin zuen Jon Salaberri.

Urte berean, martxoaren 28an, Argia aldizkariak portada eta elkarrizketa nagusia eskaini zizkion Jon Salaberriri.

Urte pare bat lehenago Salaberri zabaltzen hasitako mezua hedatzen ari zen Euskal Herrian, eta gizartea bere egiten ari zen.

Gainbehera

1993ko irailean, Jon Salaberri eta Josu Unanue Acapulcora joan ziren, Mexikora, nazioarteko konferentzia batera, hiesaren gainekoa. Josu Unanuek hauxe gogoratzen du: “Londrestik indarberrituta itzuli baginen, Acapulcotik jota etxeratu ginen, han bazterkeriaren gordina bizi izan genuen-eta. (…) Horrez gain, Jon gaixotu egin zen”.

1994ko apirilean, berriz, Jonek toxoplasmosi bat izan zuen, garuneko infekzioa. Jeneralean, jende osasuntsuari ez dio kalterik egiten, baina sistema immunea hondatuta dutenei (hori da hiesak jotako gaixoen kasua), parasito horrek kalte handia egin liezaieke, Joni adibidez. Larri eraman zuten Txagorritxura, pentsatuta ez zela handik irtengo. Irten egin zen, baina gaitz hark kalte handia egin zion. Hasieran, ebakuntzaren ondorioz, oreka, mintzamena eta idazteko ahalmena galdu zituen. Hala ere, denborarekin, berreskuratu egin zituen azken biak, nahiz eta berba zailtasunez egiten zuen. Oreka, berriz, ez. Ondorioz, harrezkero, aulki gurpildun batean ibili behar izan zen, ez zuen-eta indarrik. Urtebete inguru, jarrita bizi izan zen, beti lagunduta.

Ordurako hagin asko galdu zituenez, dieta berezia zuen, pureak eta janari bigunak. “Haragia jatea ezinezkoa zait, baina arrainarekin ondo moldatzen naiz, eta esne asko edaten dut, gibelerako ona delako”, aitortu zion berak Arrasate Press aldizkariari 1994ko abenduan.

Arazoak arazo, mugitzen zen batetik bestera, gehienetan familiak lagunduta. Horrela, astebete egin zuen Kanarietan, bi izekok lagunduta.

Berak eskerronez hitz egiten zuen familiari buruz: “Nire arreba Idoia oso ondo portatzen da nirekin; behin baino gehiagotan esan dut monumentu bat egin behar zaiola: edozeinek ez dio bere bizitzari uko egiten beste batena zaintzeko, eta horrek arazo bat dakar: hiltzen naizenean, hutsune handia sentituko du bere bizitzan: hortik ateratzen jakingo duela espero dut”.

Azkena

Azken urtea gogorra izan zen Salaberrirentzat. Pneumonia izaten zuen, eztula, katarroak eta arazoak arnasa hartzeko. Takian potian Txagorritxura eramaten zuten, eta han Jose Manuel Agud doktoreak eta bere taldeak artatzen zuten. Jon pozik itzultzen zen ospitaletik, bai medikuek eta baita erizainek ere, ondo zaintzen zutelako.

Hiru urte lehenago, 1992ko otsailaren 5ean, Jon Salaberrik testamentu irekia idatzi zuen Fermin Lizarazu Arrasateko notarioaren aurrean, Jose Caros Arnedo notario titularra ez baitzegoen orduan herrian. Notarioagana eraman aurretik, Idoia arrebari erakutsi zion agiria, irakur zezan. Testamentuak hiru klausula zituen, baina guri lehenbizikoa interesatzen zaigu, zehazten baitzituen zer tratamendu edo teknika mediku erabili gaixoarekin beronen azken momentuetan, eta zer egin bera hildakoan. Bertan Jonek baimena ematen zien bere medikuei, berarekin erabil zitzaten behar ziren botikak, mina-eta eragozteko. Horrekin batera, ez zien baimenik ematen bera inkontzientzian utziko zuten tratamenduak erabiltzeko. Garbi utzi zuen, gainera, debekatu egiten ziela bere bizia modu artifizialean luzatzea, mediku gehienek ikusten bazuten bere egoerak ez zuela erremediorik. Halaber, eskatu zuen etxean hiltzea, bere familiaren esku utzita bisita kopurua eta berauen egokitasuna. Bera hiltzen zenerako, berriz, honakoak zehaztu zituen testamentuan: bere gorpua erretzea; bere gorpua edo errautsak inola ere ez sartzea eliza batean; bere errautsak non zabaldu; bere agurrean musika edo kanturen bat jartzea, alaia ahal izanez gero; eta eskelaren bat jarriz gero prentsan, bertan horrelako testu bat jartzea: “Agur bero eta amultsua lagundu didatenei aurre egiten bizitzari, gaixotasunari eta heriotzari, lehenik nire familiari. Eta itxaropen-arnasa hiesarekin bizi direnei. Denei, besarkada bat eta musu bat. Nire ondoan sentitzen zaituztet, bizirik eta hurbil”.

1995era itzulita, urte hartan Salaberri eta beste asko hasi ziren anti-erretrobiral berri batzuk hartzen, AZT izenekoak, eta igarri zitzaien apur bat hobetu zirela, baina, Domi Kortak dioenez, “berandu zen, ordurako oso erreta zeudelako”.

Jon itzaltzen ari zen. Hil aurreko larunbatean bere lagunek kalejira bat egin zuten Arrasaten hiesaren kontra, baina Jon ez zen etxetik irten. Haiek eskatu arren, etxeko balkoira ere ez zen irten. “Bazenekien —idatzi zion Txus Congil Askagintzako bozeramaileak Egin egunkarian Jon hil ondoren—, bazenekien agurtu behar zinela, baina agurrak sekula ez dira izan zure gustukoak”.

1995eko maiatzaren 10ean, asteazkena, medikua etorri zen Jon ikustera, hau ohean zegoela. Birikak urez beteta zeuzkan, eta arazoak zituen arnasa hartzeko. Joan aurretik, medikuak esan zion Idoiari, Jon okerrera joanez gero, deitu eta emango ziola pastilla bat, denbora eramangarriagoa egiteko. Biak geratu ziren etxean: Jon ohean, eta Idoia etxeko lanak egiten. Halako batean, nebaren logelara joan zenean ikustera zelan zegoen, hilda ikusi zuen.

Azken agurra

Egun batzuk geroago, maiatzaren 14an, familiartekoak eta lagunak Leintz-Gatzagara joan ziren, Gipuzkoan, Jon Salaberriren errautsekin, han azken agurra ematera senitarteko eta lagunari. Hango parke txiki batean, txalapartaren hotsak entzun ziren. Gero, Sagra Lopez eta Josu Gallastegi lagunek hartu zuten hitza. Haritz bat landatu zuten Salaberriren omenez. Amaitzeko, ondoko zubitik behera Deba ibaira bota zuten haren errautsen parte bat. Hark testamentuan eskatu bezala, gainerako errautsak zabaldu zituzten Saran (hark eta arrebak Lapurdiko herrian zuten etxean), mendian eta itsasoan.

Hiesaren txikizioa

Jon Salaberri hil eta urtebetera, 1996an, anti-erretrobiral berriak agertu ziren, eta horiek izugarri jaitsi zuten heriotz kopurua hiesak jotako gaixoen artean.

Hala ere, oso urte gogorrak izan ziren 1984tik 2000 artekoak. Aldi hartan 3.360 lagun hil ziren hiesak jota Hego Euskal Herrian, gehienak gazteak, tartean Jon Salaberri, marjinazioaren lokatzetatik sortutako aktibista, eta haren kuadrillako lagun asko. Gaixotasunean aurkitu zuen bere bizitzaren zentzua, bera bezalako gaixoen alde lan eginda.

Bost argazki

Hauxe da liburu honen atalik pertsonalena, bertan azaltzen baitut liburu hau egiteko izan ditudan gorabeherak, eta, zeharka bada ere, Jon Salaberrirekin izan nuen harremana, erabat ahaztua nuena proiektu honetan hasi arte.

Hori egiteko bost argazki hartu ditut makulutzat, bidean lagunduko didatelakoan.

Joxe vs Jon, Benetton tarteko

[picture]

David Kirby hiesduna hilzorian, Benettonen iragarkian

Hasi nintzenean Jon Salaberri proiektua lantzen, aztertu behar izan nituen garai hartako Arrasate Press aldizkari lokalaren ale guztiak. Eta horretan ari nintzela, ezusteko galanta hartu nuen, ikusi bainuen 1992ko martxoaren 6an zeharkako harremana izan nuela Jon Salaberrirekin, ostiral hartan gutun batekin erantzun bainion berak astebete lehenago esandakoari, Benetton enpresak urte hartan ateratako argazki bat zela-eta, non agertzen baitzen hiesdun bat hilzorian, bere familiaz inguratuta.

Aurrez Jon Salaberriri buruz idatzitako lanetan ez dut aipatu bion artean izan genuen harreman hori, zeharkakoa, iruditu zitzaidalako kontu pertsonala zela, baina liburu honetan bai, aztertu nahi dut nire erantzuna batez ere. Horretarako baina, komenigarria iruditzen zait argazki haren testuingurua azaltzea.

Argazkiaren historia

Therese Frare kazetaritza-ikasle estatubatuarrak egin zuen argazki hori 1990eko maiatzean, eta bertan David Kirby gizon gazte hiesduna agertzen da hilzorian, bere familia ohe inguruan duela. Theresek berak geroago kontatu duenez, garai hartan boluntario lanak egiten ari zen ospitale batean, hiesdun gaixoei laguntzen. Orduan otu zitzaion gaixoei argazkiak ateratzea. Berak dioenez, argazki hori egin aurretik, baimena eskatu zion gaixoari, eta hark, baietz, egin zezakeela argazkia, baldin eta hura ez bazuen erabiltzen dirua irabazteko. Harrezkero, dio Theresek, sekula ez du eskatu xentimorik ere argazki horrengatik, nahiz eta hurrengo urtean argazkiak World Press Photo saria irabazi. Argazkiak zirrara eragin zuen munduan, batez ere sari hura jasota, oso gordin erakusten baitzituen hiesaren ondorioak.

Artean Oliviero Toscani argazkilari italiarrak Benetton enpresarentzat egiten zuen lan, urteko publizitate kanpainak prestatzen. Eta urte hartan, 1991, Therese Fraren argazkia aukeratu zuen kanpainarako, garai hartan hiesak zeresan handia ematen zuen-eta mundu osoan. Kanpaina hartan argazkiak Benetton marka zeraman albo batean.

Benettonen kanpainak sekulako protestak eragin zituen mundu osoan: Eliza katolikoa, gay kolektiboak, hiesdunen aldeko aktibistak eta beste talde asko kanpainaren kontra agertu ziren. Zenbait aldizkarik, gainera, uko egin zioten kanpainari (Elle, Vogue eta Marie Claire, besteak beste).

Jon eta Benetton

Testuinguru hartan, Jon Salaberrik ere gogor egin zuen Benettonen kanpainaren kontra. Eta prentsaurreko bat ere antolatu zuen hura salatzeko. Arrasate Press aldizkariaren 140. zenbakian iritzia eman zuen gai horren inguruan.

Arrasate Press aldizkariko kazetariak hauxe galdetu zion Jon Salaberriri: “Zer deritzozu Benetton markak bere iragarkietarako HIESez hilzorian dagoen gaixo bat erabiltzeari?”.

Bat eginez hiesaren kontrako talde gehienekin, ¹ Jonek salatu egin zuen Benettonen iragarkia, haren bidez enpresa italiarrak eskandalua baino bilatzen ez zuelako. Kezka azaldu zuen, halaber, iragarkiak mezu desegokia zabaltzen zuelako, horren ondorio bat izanda gaitzespena areagotzea hiesaren inguruan gertatzen zenaren kontra. Salatu zuen, orobat, kanpaina harekin enpresak diru etekinak bilatzen zituela, eta, eskatu zitzaionean, ez zuela dirurik eman hiesdunei laguntzeko. Horregatik, Jonek bat egin zuen Benettonen kontrako boikot-kanpainarekin.

Nire erantzuna

Zer erantzun nion, bada, Jon Salaberriri hurrengo astean? ² Hasteko, aukeratu nuen izenburu bat, tremendista samarra, Vade retro, Benetton? azpimarratzeko, seguruenik, Jonen jarrera anti-enpresariala. Garai hartan nire enpresa neukan, eta etxean egiten nuen lan, autonomo gisa, eta bertan neu nintzen langile bakarra. Ez zitzaidan ondo iruditu enpresa bati salatzea kanpaina batekin diru etekinak irabazi nahi izatea, enpresen egiteko bat, besteak beste, horixe izaten delako. Eta horixe azpimarratu nuen. Gaur egun, berriz, ez dut uste hortik joko nukeenik, uste baitut enpresa batek beste obligazio batzuk ere badituela bere marka zabaltzeko orduan, batez ere gai oso delikatuak aukeratzen dituenean.

Saiatu nintzen iragarkiaren alde positiboak seinalatzen, alegia, lagundu zuela hiesaren arazoa bistaratzen, eta gizartean zabaldu zuela gaixoentzat oso inportantea zela unerik zailenetan “etxekoen berotasuna eta maitasuna sentitzea”. Baina hori ere, modu zakarrean egin nuen, heriotza eta agonia bezalako hitzak erabilita, kontuan hartu barik hiesdun batekin ari nintzela hitz egiten, eta garai hartan hiesdunak erabat ikaratuta bizi zirela, artean ez zegoelako botika eraginkorrik euren gaixotasunaren kontra.

Aurreiritzirik ere ikusi dut nire erantzunean, bereziki argudiatu nuenean iragarkiak “beren bizimodua ia ezkutuaren iluntasunean eramaten ohituta zeuden zenbait gizatalderen gainean atentzio publikoaren argitasun zorrotza hedatu duela”. Homosexualez eta drogazaleez ari nintzen. Lehenbizikoen kasuan, eurek aukeratu balute bezala iluntasunean bizitzea, aintzat hartu barik garai hartako gizarteak behartzen zituela modu hartan ibiltzera.

Behin eta berriro irakurrita nik orduan idatzitakoa, iruditzen zait arrazoi haietako batzuk balekoak izan zitezkeela —nahiz eta, gorago esan bezala, seguru nagoen gaur egun beste modu batean idatziko nituzkeela—, baina, horrekin batera, iruditzen zait enpatia gutxi dagoela, oro har, nire lerroetan. Jon eta bere lagunak ikaratuta zeuden, akojonatuta, heriotza zeramatelako idatzita euren bekokietan. Eta beldur ziren halako kanpainek areagotu zitzaketelako hiesdunen kontrako aurreiritziak, garai hartan oso errotuta, euskal gizartean bezala mundu osoan.

Atzera begiratuta, ikusten dut gizartearen “alde seguruan” bizi nintzela. Lana neukan, familia bat, osasuntsu nengoen eta ez nuen arazo berezirik, ez drogarekin, ez eta nire sexu joerarekin. Eta nahiz eta teorian onartu gizarteak konpondu behar zuela hiesaren arazoa inor baztertu barik, praktikan hotz jokatu nuen, urrunetik.

Sentitzen dut Jon Salaberrirekin izan nuen harreman bakarra, nahiz eta zeharkakoa izan, horrelakoa izatea, ni neu ez nintzelako egon haren mailan. Harrezkero igaro diren urteek eta lan honek berak lagundu egin didate hori hobeto ulertzen.

Familiaren babesa

[picture]

Felisa, Jon eta Dori

2015eko maiatzaren 6an, Hiesaren gaineko XVII. Kongresua Donostian hasi zen egun berean, Euskadi Irratian egindako adierazpen batzuetan, Aitor Iturriagak esan zuen Jon Salaberrik alde izan zuela bere izaera, baina bereziki bere familia: “Arrasateko familia eta Markinako familia. Ikaragarria zen ikustea zer babes handia lortu zuen eurengandik, eta zer gozo tratatu eta zaindu zuten”.

Nire iritzian, argazki honek adierazten du oso ondo Aitor Iturriagak esandakoa. 1994an aterata dago, Kanarietan, eta bertan Jon Salaberri agertzen da, bi izekok inguratzen dutela: Felisa eta Dorita, amaren ahizpak. Bata Markinan bizi zen, eta bestea Arrasaten, atzerrian ez zebilenean, lana zela-eta.

Idoia Salaberrik oso gogoan ditu izeko biak: “Izeko Dorita (argazkian, eskuinekoa) lanean ibili zen Copreci kooperatiban, Aretxabaletan, erretiroa hartu arte. Bi urte Libian egin zituen, enpresak hara eramanda, eta gero hona itzuli zen, erretiratu arte. (…) Urte luzez Zaldibarko pilotalekuaren inguruan bizi izan zen, baina laneko azken urtean gurera etorri zen. Eta garai hartan, lanetik etorri, eta denetik egiten zuen etxean: jatorduak prestatu, Jon zaindu, denetik. Beste izeko, berriz, Felisa, Markinara joaten ginenean egoten zen gurekin”.

Argazkira itzulita, ordurako Jon gainbehera zihoan, toxoplasmosi batek aulki gurpildun batean utzi baitzuen, ibili ezinik. Izekoak, berriz, nagusiak ordurako. Hala ere, iloba eurekin hartu, eta Kanarietara egin zuten, poz apur bat ipintzeagatik haren bizitzan.

Bidaian, berriz, dena ez zen festa izan, Idoiak gogoratzen duen bezala: “Egonaldia bera gogorra izan zen, zeren Jonek katarroak harrapatu zituen, esfinterrak ere ez zituen ondo kontrolatzen, eta ez zeukan indarrik giharretan. Lan handia egin behar izan zuten Jonekin, baina eurak ezin poziago, erabat hartara. Auto bat alokatu, berau gidatu, lekuak bisitatu… denetik egiten zuten, Jon aldean eramanda. Erabat babestu zuten, sekulako maitasuna erakutsita”.

Argazkiari begiratu, eta bertan ikusten dut kantu bat, maitasunari egindakoa, itsaso bazterrean, kolore alai eta argitsuz apaindua. Jon ere ikusten dut, dena beharrean, eta eskerronez betea. Eta bi emakume horiek, urteetan aurrera, baina ezinago kementsu, ilobaz harro. Bejondeiela!

Besarkada

[picture]

Jon Salaberri eta Jose Antonio Ardanza, Bilbon

Lan hau egiten hasi nintzenean, 2015eko otsailean, oso gauza gutxi aurkitu nuen Interneten Jon Salaberri zenari buruz, Argia aldizkariak 1993an egin zion elkarrizketatik kanpo. Gauza horietako bat izan zen Azucena Criado kazetariaren artikulu bat El País egunkarian, berau 1993ko martxoaren 3koa, eta bertan hauxe zioen Bilbon egun haietan hiesaren inguruan egitekoa zen kongresu batez:

“En la inauguración del congreso, que reunirá a más de 1.000 expertos, Ardanza se fundió en un abrazo con el enfermo de sida Jon Salaberri, nacidos ambos en Mondragón (Guipúzcoa)”.

Ia hogei urte igaro diren arren, hainbat gauza gogoratzen nituen Jon Salaberriren inguruan, baina ez orduko lehendakariak besarkada bat eman zionik jende pilo baten aurrean, tartean osasuneko profesional eta kazetari mordoa. Harrituta nengoen zelan ez nuen haren berririk, aintzat hartuta horrelako besarkada batek egoera jakin batean izan zezakeen indar sinbolikoa, zeren orduan jende asko urrundu egiten zen hiesdunengandik, pentsatuta haiek ukitzea nahikoa zela gaixotasuna kutsatzeko.

Gogoan dut 2014ko urrian Barack Obama AEBetako presidenteak zelan besarkatu zuen publikoan Nina Pahm, 26 urteko erizain bat, Texaskoa, AEBetan bertan kutsatu zen lehen ebola-gaixoa, berau ospitaletik irten zenean, eta zelan txalotu genuen keinu hura, garai hartan AEBetan histeria kolektibo moduko bat zabaltzen ari baitzen ebola zela-eta. Hori gogoan nuen, baina ez hemeretzi urte lehenago EAEko lehendakariak Jon Salaberri hiesdunari emandako besarkada. Nire iritzian, besarkada biak izan ziren inportanteak, eta horregatik hasi nintzen egiaztatu guran Bilbon ustez gertatutakoa.

Beste hedabideetan ez nuenez ezer aurkitu, egun batean mezu bat idatzi nion Bingen Zupiria Deia egunkariko zuzendariari. Azaldu ondoren El País egunkarian aurkitutako arrastoa, eskatu nion ea begira zezakeen Deia-ren artxiboetan besarkada horren berri ematen zuen argazkiren bat, 1993ko martxoaren 3 edo 4ko aleetan. Bingenek ondo hartu ninduen, baina jakinarazi zidan Deia-ren artxibo guztiak ez daudela digitalizatuta.

Hurrengo egunean baina, mezu bat jaso nuen telefonoan. Argazki bat aurkitu zuten, egun hartakoa, baina bertan ez zen ikusten besarkadarik, nahiz eta protagonistak eurak izan. Handik gutxira, argazkia jaso nuen nire postontzi elektronikoan. Bertan agertzen dira Jon Salaberri eta Jose Antonio Ardanza elkarrekin hitz egiten, alboan Iñaki Azkuna dutela, artean Osakidetzako sailburua. Atzerago, Salaberriren eskuak ia estalita, orduko Bilboko alkatea, Josu Ortuondo.

Bingen Zupiriak ohartarazi zidan egun hartan bera ere hantxe izan zela, Bilboko Erakustazokan, artean lehendakariaren komunikazio-arduraduna baitzen, baina ez zuela besarkadarik gogoratzen. Beraz, Jose Antonio Ardanzari berari galdetzea beste erremediorik ez zegoen.

2015eko martxoaren 18an telefonoz hitz egin genuenean, horixe galdetu nion Jose Antonio Ardanza lehendakari ohiari, ea gogoratzen zuen besarkada hura. Haren erantzuna: “Garbi-garbi gogoratzen dut, niretzat une berezia izan baitzen, hunkigarria. Apropos besarkatu nuen Jon, nahi nuelako hori egin. Garai hartan Eusko Jaurlaritzan ardura handia genuen hiesarekin, gizartean era guztietako zurrumurruak ari ziren-eta zabaltzen, gaixo bat ukitzea nahikoa zela norbera kutsatzeko, eta horrelakoak. Durangon, gainera, guraso talde batek mehatxu egin zuen seme-alaba guztiak aterako zituela euren ikastetxetik, baldin eta bertan ume seropositibo bat onartzen bazen. Artean Iñaki Azkuna Osakidetzako sailburua zen, eta oso sentsibilizatuta zegoen gai horrekin, ni moduan, ze Arrasateko alkate izan nintzenean, mutil asko zebilen drogatan sartuta, eta familia askotan sekulako arazoak sortu ziren”.

Beraz, El País egunkariak kontatu zuen besarkada gertatu egin zen, eta lehendakariak oso modu kontzientean eman zion Jon Salaberriri. Argazkiak jasotzen du ondorengo momentu bat, elkarrekin hitz egiten geratu zirenekoa, hantxe bertan.

Jon Salaberriri dagokionez, bestalde, argazkiak berresten du du Jon gizon pragmatikoa zela. Ideologiaren ikuspegitik, urruti sentitzen zen Jose Antonio Ardanzaren presupostuetatik, baina ez zuen oztoporik izan Osakidetzaren gonbita jaso eta Bilbora joateko, eta ezta orduko lehendakariaren besarkada onartu eta eskertzeko ere. Bere orduko helburua —bera bezalako hiesdunei laguntzea—, gauza horien gainetik zegoen.

Jon Salaberri eta euskara

[picture]

Jon Salaberri Arrasate Telebistan

Argazki hau berez fotograma bat da, eta telebistako erreportaje batetik aterata dago, 2015eko maiatzaren 5ean Goiena Telebistak Jon Salaberriri eskainitakoa. Bertan agertzen dira John Andueza kazetaria (pantailatik kanpo), orduan Arrasate Telebistan lanean, eta Jon Salaberri, Hies Ekimena elkarteko bozeramailea. Eta argazki hori aukeratu dut, adierazgarria iruditu zaidalako: elkarrizketa hartan Johnek euskaraz egin zituen galderak, baina Jonek gaztelaniaz erantzun zituen.

Izan ere, Jon Salaberriren adierazpen guzti-guztiak, idatzizkoak zein ahozkoak, gaztelaniaz daude jasota, eta euskaraz gordetzen direnak, gehienak Arrasate Press aldizkariak bildutakoak, euskaraz daude bere garaian euskaratu egin zirelako.

Idoia arrebak esan zuenez, Jonek txikitan jakingo zuen euskara, bi urterekin-edo. “Baina gero, ahaztu egin zuen. Ikasi, gaztelaniaz egin genuen. Amak, bestalde, ez zekien euskara. Aitak bai, baina askoz ere denbora gutxiago egiten zuen etxean. Hortaz, etxeko hizkuntza gaztelania izan zen”. Garai hartan egoera hori nahiko zabalduta zegoen Arrasaten, eta asko ziren, Jon Salaberri bezala, euskara ez zekiten edo ahaztu zuten mondragoetar gazteak.

Eskola ere gaztelaniaz jaso zuen Salaberrik. Irakurri, asko irakurtzen zuen, baina dena gaztelaniaz. Idoiaren hitzetan, “nik dakidala, ez zuen ezer irakurri euskaraz”.

Gai al zen euskara ulertzeko?, galdetu genien Idoiari eta Joxemari haren bikotekideari, eta hauxe esan zuten: “Bai. Beharbada zerbait sakona ulertzeko, ez. Baina elkarrizketa kasual bat, bai, harrapatzeko gai zen. Saiatu ere, saiatu zen behin baino gehiagotan egiten. Nirekin, —zioen Joxemarik— askotan egiten zuen euskaraz. Ez zeukan hitz jario handirik, baina saiatzen zen”.

Pribatuan, beraz, noizbehinka Jonek egiten zuen apur bat euskaraz etxean, baina pertsona publiko moduan, dena egin zuen gaztelaniaz. Praktikan, euskararekin zuen jarrera bat zetorren garai hartan Espainiako ezkerraren sektore batekin, zeinak uste baitzuen euskarak balio imajinario edo sentimental hutsa zuela, baina ez bestelako balio edo egitekorik.

AED eta euskararen aldeko dinamika

Bera pertsona publikoa izan aurretik, 1983an, Jon Eusko Jaurlaritzan lanean hasi zenean, Arrasaten zerbait berezia gertatu zen. Urte hartan Arrasate Euskaldun Dezagun elkartea sortu zen, AED, herrian euskara eta euskal kultura indartzeko asmoarekin.

Handik urte pare batera-edo, 1985ean, Jonek jakin zuenean seropositiboa zela, eta aprobetxatuta AEDko zuzendaritza bilera egiten ari zela Arrasateko udaletxean, bertara joan, eta proposamen bat aurkeztu zien bilerakideei: herrian aldizkari elebidun bat sortzea elkarrekin.

Jesus Garmendia bilera hartan zegoen, eta penaz gogoratzen du AEDren ezetza, “Jon Salaberrik borondate osoz aurkeztu zigulako plana. Guretzat, berriz, hura onartzea zen Troiako zaldia sartzea gure koherentzian”. Ordurako, gainera, euskaltzale askorentzat begi-bistakoa zen euskara beti irteten zela galtzaile hedabide elebidunetan, aurrez Egin eta Deia egunkarietan, eta Garaia zein Punto y Hora aldizkarietan gertatu bezala.

Handik hiru urtera, 1988ko abenduan, AEDk berak Arrasate Press sortu zuen, doako aldizkari lokal bat, euskara hutsean, bi urtera 7.000 ale zabaltzera iritsi zena Debagoienean.

Baina hor ez zen amaitu Arrasate Euskaldun Dezagun elkartearen lana. 1989an, Jon Txagorritxura eraman zutenean, sukarra eta haluzinazioak nozituta, AEDk Jazten aldizkaria sortu zuen, euskaldunei modu ulerterrazean jakinarazteko hizkuntzen berreskurapenaren inguruan zeuden teoria zein gogoetak.

1990ean, Jonek hiesa garatu zuenean, AEDk 600 bazkide zituen herrian, urtean 1.000 pezetako kuota ordaintzen zutenak. Urte bereko martxoan, Arrasateko Udalak eta Arrasateko 38 elkartek hitzarmena sinatu zuten, borondatezkoa, euren arteko harremanak euskaraz izan zitezen. Hil batzuk geroago, AEDk Arrasate Telebista sortu zuen, hori ere euskara hutsean.

Euskararen aldeko olatuak harrapatuta

Alegia, justu Jonek hiesdunen aldeko militantzian hasi aurretik, Arrasateko euskaltzaleek euskararen aldeko tsunami bat eragin zuten herrian, Euskal Herri osoan sentitu zena, urte haietan Arrasate eredu bihurtu baitzen Euskal Herriko euskaltzaleentzat.

AEDren lanak eta euskarazko hedabideen eraginak indartu egin zuten euskara hutsezko dinamika Arrasaten, eta susmoa dut Jon Salaberri apur bat lekuz kanpo geratu zela dinamika hartatik, nahiz eta bai Arrasate Press-ek eta baita Arrasate Telebistak ere txintxo eman haren lanaren berri. Batez ere telebista lokalak bistaratu zuen Jon ez zela moldatzen euskaraz, haren ahotsa bikoiztuta agertzen baitzen beti.

Dena dela, harrezkero mende laurden baino gehiago joan da, eta, biziko balitz, ez dago esaterik Jonek ez zuela euskara ikasiko, Idoia arrebak eta Isidor anaiak egin duten bezala.

Emaidazu eskua, ez da ezer gertatzen

[picture]

Gipuzkoan zabaldu ziren iragarkiak

Argazki hauetatik erdikoa iltzatuta nuen oroimenean. Gogoan nuen egun batean, asteburuan seguruenik, egunkaria irakurtzen ari nintzela, ez dakit zer egunkari, orrialde osoko iragarki bat ikusi nuela, eta bertan Jon Salaberri agertzen zela bi pertsonak lagunduta, euretariko bat Eduardo Txillida eskultore famatua. Eta gogoan dut argazki hura ikusi bezain laster, pentsatu nuela Jon Salaberri eta bere lagunen mezua iristen ari zela euskal gizartearen gero eta esparru gehiagotara. Eduardo Txillida ez zen edonor, garai hartan Euskal Herriak nazioartean zuen artistarik ezagunena bai, eta bera agertzen bazen Jon Salaberri babesten hain modu nabarmenean, horrek zerbait esan nahi zuen. Horregatik berreskuratu nahi nuen argazki hura.

Baina memoriak jokaldi makurra jokatu zidan. Zergatik ez dakidala —seguruenik garai hartan irratiaz gain, telebistan ere dezente aritu zelako—, sinetsita nengoen Jon Salaberri babesten Eduardo Txillidaren ondoan zegoen emakumea Almudena Cacho zela, Radio Euskadiko esatari ezaguna. Bera zenez hiruretatik bizi zen bakarra, deitu egin nion irratira, eta azaldu egin nion orain hogei urte baino gehiago zelan azaldu zen, Eduardo Txillidarekin batera, iragarki batean, Jon Salaberri babesten. Bera ez zen gogoratzen, baina ez zuen baztertu hori gertatu izana, garai hartan leku askotan aritu baitzen, ekitaldi publikoetan-eta. Handik astebetera deitu egin zidan esanez bere taldeak ez zuela ezer aurkitu EITBren artxiboetan, baina segituko zuela ikertzen.

Bila eta bila aritu ondoren, amore ematen hasia nintzen, baina orduan Idoia Salaberrik aipatu zidan garai batean kartel hori, Txillida erakusten zuena, egon zela Hies Ekimena elkarteak Arrasaten eduki zuen lokaleko hormetan. Pare bat aldiz joan nintzen lokal hartara, Jon Salaberri zenaren etxe ondoan dago, baina itxita aurkitu nuen. Horregatik, eskatu nion Idoiari ea jaitsi zitekeen telefonoarekin lokalera, gaur egun Alkoholiko Anonimoak daude bertan, eta argazki bat atera kartelari. Eta halaxe egin zuen: jaitsi, atea zabalik aurkitu, eta sartu egin zen. Bertakoekin hitz egin ondoren, argazki bat egin zuen, eta niri bidali Whatsappera. Horma-irudia nahiko higatuta zegoen, baina garbi ikus zitekeen oker nengoela, bertan agertzen zen emakumea ez baitzen Almudena Cacho, baizik eta Irene Laffitte pintore donostiarra.

Erabat lotsatuta, deitu egin nion Almudena Cachori, eta, dena azalduta, barkamena eskatu nion, okerragatik eta bere denbora galarazteagatik. Almudena oso ondo portatu zen. Ez zion garrantzirik eman nahasteari, eta animatu egin ninduen Jon Salaberriren inguruan egiten ari nintzen lanean.

Egunkarietan azaldu zen iragarki-sorta osoa, berriz, Aitor Iturriagak zeukan gordeta, Jon Salaberriren aspaldiko lagunak. Bilbon nengoela Josu Unanue elkarrizketatzeko, telefonoz deitu zidan, esateko berak bazeukala hainbat material Jonen inguruan, tartean Txillidarekin-eta egindako iragarki sorta. Berak ere ez daki zelako poza eman zidan.

Hiru iragarki ziren, eta euretariko bakoitzean Jon Salaberri zen figura zentrala, bakoitzean bi lagunek lagunduta: Eduardo Txillida eskultorea eta Irene Laffitte pintorea; Ander Vilariño auto-gidaria eta Xabier Elorriaga aktorea; eta Alberto Gorriz futbolista eta Antxon Urrosolo telebista-aurkezlea.

Geroago jakin nuen iragarki kanpaina hura Donostia, Gasteiz eta Bilboko Prentsa elkarteek antolatu zutela 1992ko amaieran eta 1993ko hasieran, hiru hiriburuetan antolatutako arte-erakusketa baten harira, dirua biltzeko hiesaren kontra. Gipuzkoan Jon Salaberri aukeratu zuten iragarkia egiteko, garai hartan bera baitzen hiesaren aurpegirik ezagunena gure artean. Eta hor ere, Jonek baietz, jakinda kanpainak indartu egingo zuela hiesdunen aldeko jarrera.

Esanguratsua da iragarkiaren leloa: “Emaidazu eskua, ez da ezer gertatzen”, adierazten baitu garai hartan jendeak zelako beldurra zion hiesari. Leloa, bestalde, bat zetorren Jon Salaberrik bere artikuluetan eta telebistan egindako adierazpenekin.

Jonen idatzia liburu honen eranskinean irakur daiteke, Salaberri-Benetton atalean

Nire erantzun osoa ere liburu honen eranskinean irakur daiteke.

Elkarrizketak

Jon Salaberri proiektua egiteko, bi lan nagusi egin nituen: alde batetik garai hartako informazio-iturriak arakatu (egunkariak, aldizkariak, ikus-entzunezko artxiboak…), eta, bestetik, elkarrizketatu Jon ezagutu zuen jendea.

Guztira zortzi lagun elkarrizketatu nituen, tartean familiartekoak, lagunak eta lankideak. Baita orduko zenbait arduradun ere, berarekin harremana izan zutelako.

Idoia Salaberri

2015eko martxoaren 4a zen, eta Arrasateko kultura etxera joan ginen, Kulturate, bertan elkarrizketa hau egitera. Tokiko bilduma izeneko gelan sartu ginen, eta hantxe egin genuen berba, kanpoan euria ari zuen bitartean. Hasieran Idoiak erantzun zituen galderak, Gorrotxa geroago etorri zen-eta.

Galdera. Noiz eta non jaio zen Jon?

Erantzuna. Jon Arrasaten jaio zen 1961eko apirilaren 13an, Erdiko kalearen 10.ean, gaur egun loteria saltzen den tokiaren gainean. Aita Juan Jose Salaberri zen, harakina eta Arrasateko Udaleko langilea. Ama, berriz, Juanita Martinez de Lagos, Soraluzekoa izatez. Jon hirugarrena zen, bost anai-arrebaren artean, ze bi oso goiz hil ziren, lehena (nire bikia) eta txikiena. Azken hau ez dakigu benetan hil edo desagertu egin ote zen, jaio eta berehala gutako inork ez zuen-eta ikusi. Hortaz, hiru anai-arreba hazi ginen elkarrekin: Jon, Isidor eta ni.

Galdera. Arrasate pasealekura etorri aurretik Erdiko kalean bizi izan zineten?

Erantzuna. Ez. Han alokairuan bizi ginen, behean aita eta aitonaren harategia zegoela. Baina egun batean arazoak izan genituen etxeko jabearekin, eta irten egin behar izan genuen handik. Aita Arrasateko Udaleko langilea zenez, udalak etxebizitza bat utzi zigun San Joan auzoan, Arrasaten bertan. Eta han urte dezente egin genuen, hamabost urte bai.

Galdera. Noiz joan zineten Arrasate pasealekura bizitzera?

Erantzuna. Nik 19-20 urte nituela, hor nonbait. Aita 1979an hil zen, abuztuan, eta, oker ez banago, urte horretako Gabonetan joan nintzen etxe berrira, Arrasate pasealekura. Bai amak eta baita aitak ere garbi zuten etxea erosi behar genuela, gu hara joan eta San Joan auzokoa libre uzteko.

Galdera. Zuen amak zelan hartu zuen berria, Jon seropositiboa zela?

Erantzuna. Ez genuen asko hitz egiten horri buruz. Ama kezkatuta zegoen ez zuelako Jon ondo ikusten. Bazekien drogen munduan zebilela sartuta, baina uste dut ez zekiela nola lagundu. Ez genuen horretaz hitz egin, baina pentsatzen dut, bere ama izanda, ez zuela bat ere ondo hartuko. Egizu kontu: gaixotasunak ez zuen bat ere irudi onik, sekulako beldurra zebilen horren inguruan, eta kutsakorra omen zen. Hiesaren inguruko informazio guztia negatiboa zen. Ama handik hiru urtera hil zen, 1988an.

Galdera. Eta zuk, Idoia, zelan hartu zenuen berri hori, Jon seropositiboa zela?

Erantzuna. Zerbait espero nuen, banekien-eta zertan zebilen. Hasieran, beldurrez, hori bai: ez genekien ondo zer zen hori, ni berarekin bizi nintzen… Mamu asko zebilen horren inguruan: hori ezin duzu ukitu, bestea… Hasieran, horrela. Gero onartu egin nuen, bera ere lanean hasi baitzen horren inguruan.

Galdera. Bera orduan ez zen heroinomanoa, ala bai?

Erantzuna. Ni Irlandatik itzuli nintzenean, 1989an, orduan bazen heroinomanoa. Oso txarto ikusi nuen, eta orduan esan nion: “horrela ezin da jarraitu. Nahi baduzu elkarrekin bizi gaitezen, zerbait egin beharko duzu”. Orduan hitz egin zuen Markinako osaba-izekoekin, ea joan zitekeen hara denboraldi bat igarotzera, eta horixe egin zuen. Han zegoela, egon zen denboraldi bat ezer hartu barik, eta hasi zen sekulako kalenturarekin. Haluzinazioak ere izan zituen. Txagorritxura joan ginen, eta han izan zen denboralditxo bat, eta handik aurrera ez zuen ezer hartu.

Galdera. Zure harremana Jonekin ona zen? Hori galdetzen dizut, zeren Rifi-rafe saioan, ETB2an —1993ko kontuez ari gara—, Jonek esan zuen hiesa garatu zuenetik aldatu egin zela, eta zurekiko harremana ere, hobetu egin zela.

Erantzuna. Aurretik sekula ez nuen izan harreman potentea berarekin. Gainera, heroina hartzen zuenez, ni “plasta” samarra izaten nintzen berarekin, ea horrela segitu behar zuen bere bizitzarekin. Igoal ez nion eskaini aukerarik leku jakin batera joateko: “Bide horretatik segitu nahi duzu? Bada nik neurea egingo dut”. Horrelakoa zen gure arteko harremana. Nik ez nuen onartzen berak egiten zuena, baina begiratu nuen beste aldera. Gaixotu zenean, berriz, hasi nintzen denbora gehiago pasatzen berarekin, bera ere hasi zen gauza gehiago kontatzen bere proiektuen gainean. Kontua da harrezkero gehiago hitz egiten genuela.

Galdera. Aitor Iturriaga zuen laguna da, eta hark esan zidan Jon gaixotu zenean, nolabaiteko oreka aurkitu zuela bere bizitzan.

Erantzuna. Bai. Hasi zen gauzak partekatzen. Etortzen zen etxera, eta esaten zidan: “Begira, Idoia, pentsatu dugu aldizkari bat ateratzea, horrelakoa eta halakoa. Zer iruditzen zaizu?”. Eta ni ere hasi nintzen gehiago inplikatzen bere gauzetan.

Galdera. Hainbeste, ze presentzia moduko bat bihurtu zinen Jonen bizitzan. Jende askok gogoratzen zaitu Jonen ondoan: ospitalean, kalean, etxean…

Erantzuna. Bai. Batak bestea ekarri zuen. Gure arteko komunikazioa hobetu egin zen —ordura arte anai-arrebak ginen, baina beste barik— eta ni ere, modu naturalean, haren bizitzan inplikatu nintzen.

Galdera. Eta zu, Joxemari, Arrasate pasealekuan bizi zinen?

Erantzuna. Ez, ni Ferixalekuan bizi nintzen. Asteburuetan Idoiak jatetxe batean egiten zuenez lan, orduan egoten nintzen ni Jonekin. Hori azken bi urteetan, hor nonbait.

Galdera. Une batean, Jon zaintzeko ardura hartu zenuen. Hori zer izan zen, pentsatu bako gauza, ala hausnartu behar izan zenuen horretara iristeko?

Erantzuna. Pentsatu bakoa. Elkarrekin bizi ginen, berak laguntza behar zuen, eta beste barik.

Galdera. Bera kezkatu egiten zen zure dedikazio ia esklusiboaz, eta horrela adierazi zuen elkarrizketa batean.

Erantzuna. Hori seguruenik izan zen gurasoak falta zirelako. Amaren rola hartu behar izan nuen: egin egin behar da, eta nik egingo dut.

Galdera. Gaixo moduan zelakoa zen Jon? Kanpora begira indartsua zen, jantzia eta koherentea bere diskurtsoan. Nik, behintzat, horrela ikusi dut bere adierazpenetan. Barrura begira, berriz, zelakoa zen gaixo moduan?

Erantzuna. Ona zen. Gaixo erraza. Ez zuen ezer exijitzen, eta dena eskertzen zuen. Gaixotu zenean —dio Joxemarik—, onartu egin zuen bere egoera, eta heldu egin zen, gauza guztietarako. Aurretik ez zen horrelakoa, baina gaixotu ondoren, tipo heldua zen. Eta sekula ez zen ezergatik kexatu. Eskertu, berriz, bai, egiten zenion guztia. Esango nuke pozik bizi zela. Niri, behintzat, behin baino gehiagotan esan zidan eskertzen zuela zeukan gaixotasuna, horrek eman baitzion sendotasuna eta izateko beste era bat. Hala ere, bazekien zer zetorkion. Horretan izugarri miresten dut.

Bestetik —orain Idoia da hizlaria—, Jonek izugarri erretzen zuen, eta nik ez nuen nahi izaten berak etxean erretzerik . Batzuetan errieta egiten nion, etxeratu eta dena zigarrokinez beteta ikusita. Orduan hasi zen zigarrokinak ezkutatzen. Etxean aspalditik genuen laguntzaileak, berriz, eman egiten zizkion zigarroak, kalte handiagorik egingo ez ziotelakoan. Bakarrik geratzen bazen etxean, eta ezin zigarrorik eskuratu, hari deitzen zion hari gabeko telefonotik, laguntza eske: “Bego, etorri hona, ezin naiz-eta ailegatu zigarroetara”. Nik errieta egin, baina berak berea egiten zuen.

“Hala ere —zehazten dio Joxemarik—, barrutik kezkatuta egoten zunan hire bronkekin”. Etxean erre egiten zuen, eta Hies Ekimenean zegoenean ere bai. Orain, ekitaldi publiko batean egonez gero, egon zitekeen erre barik. Ondo bereizten zuen non erre, eta non ez. Baina gaixo moduan, oso erraza izan zen.

Galdera. Zuk, Idoia, euskara ikasi zenuen unibertsitatean hasi zinenean. Jonek egiten zuen euskaraz?

Erantzuna. Txikitan igoal bai, bi urterekin-edo. Baina gero, ahaztu egin zuen. Ikasi, gaztelaniaz egin genuen. Amak, bestalde, ez zekien euskara. Aitak bai, baina askoz ere denbora gutxiago egiten zuen etxean. Hortaz, etxeko hizkuntza gaztelania izan zen.

Galdera. Bera gai zen euskara ulertzeko?

Erantzuna. Bai. Beharbada zerbait sakona ulertzeko, ez. Baina elkarrizketa kasual bat, bai, harrapatzeko gai zen. Saiatu ere, saiatu zen behin baino gehiagotan egiten.

Nirekin, dio Joxemarik, askotan egiten zuen euskaraz. Ez zeukan hitz jario handirik, baina saiatzen zen. Haserretuz gero, berriz, erdarara jotzen zuen.

Asko irakurtzen zuen, dio Idoiak, baina dena gaztelaniaz. Nik dakidala, ez zuen ezer irakurri euskaraz.

Galdera. Zuen etxea, Arrasate pasealekukoa, Hies Ekimenaren bigarren bulegoa izango zen, ezta?

Erantzuna. Ez, ze Hies Ekimenaren bulegoa behean zegoen, etxe ondoan. Ekartzen zituen gauzak etxera irakurri edo bukatzeko, baina egun osoa egoten zen behean. Gaizki jarri zenean (1994ko apirilean), orduan ez zen behera joaten. Orduan bai, etortzen ziren batzuk, Telle edo Josu, hitz egin edo bisita egitera.

Eta oso harro zegoen, eransten du Joxemarik, bere bulegotxoaz. Berak sortu zuen, eta oso beretzat hartzen zuen.

Jakina, dio Idoiak, bera ere nor zen bulego hartan, bazuen protagonismo bat han.

Galdera. Hainbat argazkitan, zuen izeko bi agertzen dira Jonen ondoan: oporretan, manifetan, etxean… Zer harreman mota zuten Jonekin?

Erantzuna. Izeko Dorita lanean ibili zen Coprecin erretiroa hartu arte. Bi urte Libian egin zituen, enpresak eramanda, eta gero hona itzuli zen, erretiratu arte. Eta, bai, orain konturatzen naiz leku guztietan agertzen dela. Urte luzez Zaldibar inguruan bizi izan zen, baina laneko azken urtean gurera etorri zen. Eta garai hartan, lanetik etorri eta denetik egiten zuen etxean: jatorduak prestatu, Jon zaindu, denetik. Beste izeko, berriz, Markinara joaten ginenean egoten zen gurekin.

Galdera. Kanarietako argazkian izeko biak agertzen dira Jonekin. Niri oso adierazgarria iruditu zait.

Erantzuna. Potentea, ezta? Argazkia oso ederra da. Hala ere, egonaldia bera gogorra izan zen, zeren Jonek katarroak harrapatu zituen, esfinterrak ere ez zituen ondo kontrolatzen, eta ez zeukan indarrik giharretan. Lan handia egin behar izan zuten Jonekin, baina eurak ezin poziago, erabat hartara. Auto bat alokatu, berau gidatu, lekuak bisitatu… denetik egiten zuten, Jon aldean eramanda. Erabat babestu zuten, sekulako maitasuna erakutsita.

Galdera. Eta koinatu moduan zelakoa zen?

Erantzuna. Mutil ona zen, alaia. Beti zeukan txisteren bat, tontakeriaren bat barre eragiteko, nahiz eta bera oso txarto egon. Oso ondo pasatzen nuen berarekin. Behin Sarara joan ginen, Lapurdira, han etxetxo bat egin baitzuten Jonek eta Idoiak, eta asteburua pasatzera joan ginen biok. Han dena egiten zitzaion gozo. Bueltan, berriz, sekulako kontrola Beran. Ni atera ninduten autotik, eta guardia zibil batek: “¿Y éste por qué no sale?”. Eta nik: “¿No ve cómo está?”. Sartu egin zen autora, eta uste dut ezagutu egin zuela, ordurako Jon leku askotan agertu baitzen, eta, inpresionatuta, esan zuen: “¡Que siga, que siga!”. Eta Jon barrezka, ondo baitzekien bere egoera kaskarrak ekarri ziola baimen berezi hura. Oso alaia zen. Bakarrik bere arrebarekin haserretzen zen, Idoiarekin. Berak oso garbi zituen gauzetan kontra eginez gero, aldiz, zezentxo ere jartzen zen, gogor defendatzen zuen berea. Baina, bestela, oso erraza. Azken aldian ipurdia ere garbitu behar izaten zitzaion, eta, horrelakoetan, berak apal-apal esango zizun sentitzen zuela halako beharlekuak ematea. Marabilla bat. Oso ideia aurrerazaleak zituen, gainera.

Galdera. Asko irakurtzen zuen?

Erantzuna. Asko. Eta bere gustuko idazleak ezkertiarrak izaten ziren. Ez zen nazionalista izan. Abertzalea igoal bai, baina ez nazionalista, munduko hiritartzat zuen bere burua. Nik esango nuke gorria izan zela. Comisiones Obreras sindikatuan ere ibili zen.

Galdera. Bere lagunak ere horrelakoak ziren?

Erantzuna. Ez dakit. Beste herri batzuetan ez dakit zelakoak izango ziren, baina Arrasaten urte batzuk lehenago drogak hartzen hasi ziren asko, gazte jantziak ziren, asko irakurritakoak, ameslariak. Batzuk homosexualak ere baziren. Eta horietako asko aurrerago seropositibo bihurtu ziren, Jon bezala. Idazle arraroak irakurtzen zituzten, ez best-sellerrak. Jonek entzuten zuen musika ere, ez zen ohikoa.

Galdera. Zer harreman izan zuen Leopoldo Panero poetarekin, garai hartan Santa Agedako psikiatrikoan zegoena?

Erantzuna. Izan zuten harremana, bai. Pako Bermejo Jonen laguna zen, bera ere mondragoetarra, eta sasoi batean Santa Agedan egin zuen lan. Badirudi han ezagutu zuela Panero. Eta, seguruenik, Jonek ere Bermejoren bidez ezagutuko zuen. Elkartu egiten ziren El globo rojo aldizkaria prestatzeko-eta. Panero oso berezia zen. Haren gauzak piperrik ere ez nituen ulertzen. Baina Jon egoten zen berarekin. Ordurako, gainera, berak irakurriak zituen anti-psikiatriari buruzko gauzak, eta hortik ere izango zuten zeresana.

Galdera. Esan didate Jon oso argazkilari ona zela.

Erantzuna. Bai, gaixotu zenean hasi zen argazkiak egiten, jo eta fuego. Dena, edo ezer ez. Horrelakoa zen Jon. Orduan buru-belarri hasi zen argazkiak egiten, laborategian errebelatzen… Santa Barbara muinoan dagoen dragoiari argazki bat egin, eta hargatik sari bat eman zioten.

Galdera. Zelan hil zen Jon?

Erantzuna. Hil zen egunean, medikua etorri zen Jon ikustera, ohean zegoela. Birikak urez beteta zeuzkan, eta arazoak zituen arnasa hartzeko. Joan aurretik, esan zidan okerrera joanez gero, deitu eta emango ziola pastilla bat, denbora eramangarriagoa egiteko. Biok geratu ginen etxean: Jon ohean, eta ni etxeko lanak egiten. Halako batean, bere logelara joan nintzenean ikustera zelan zegoen, hilda ikusi nuen. Horrela gertatu zen.

Galdera. Zelan hartu zuen heriotza? 1993an Argia aldizkarian eta 1994an Arrasate Press-en egindako adierazpenengatik, esan liteke bere ikuspegia aldatu egin zela: zenbat eta hurbilago ikusi, beldurra ere handiagoa.

Erantzuna. Nik ez nion aldaketarik ikusi heriotzaren aurrean, dio Joxemarik. Aldi hartan ni asko egoten nintzen berarekin, eta sendo ikusi nuen horretan. Esaten zuen bere kasuan heriotza zela berak eramandako bizimoduaren ondorio bat. Besterik ez.

Nik, berriz, dio Idoiak, ez nuen berba askorik egin horren inguruan. Beharbada une haietan izango zuen beldurra, baina ez zuen atera.

Galdera. Non lurperatu zenuten?

Erantzuna. Berak horrela eskatuta, bere gorpua erraustu egin genuen. Eta bere errautsak, hori ere berak eskatuta, hainbat lekutan barreiatu genituen. Bera hil eta hurrengo igandean, lagun talde batek agurra egin genion Leintz-Gatzagan, Dorletara bidean dagoen parke txiki batean. Bertan, Sagrario Lopez eta Josu Gallastegi lagunek hitz batzuk esan zituzten, txalaparta ere jo zuten. Baita haritz bat landatu ere, Jonen omenez. Eta ondoan dagoen zubitxo batetik, haren errautsen zati bat bota genuen, Deba erreka jaiotzen den lekutik hurbil. Beste apur batzuk Saran eta itsasoan banatu genituen, berak aukeratutako lekuetan.

Galdera. Jonen heriotzak zer oihartzun izan zuen?

Erantzuna. Jon hil eta biharamunean, Mariano Ferrerek goizetan Herri Irratian egiten zuen irratsaioan, Joni eskaini zion eguneko hitzalditxo edo editoriala. Geroago, El Mundo egunkarian artikulutxo bat eskaini zion: El gol de Nayim y Salaberri. Orduan denok gosaltzen genuen Marianori entzuten, halakoa zen haren itzala.

Galdera. Geroago omenaldi bat ere egin zioten herrian, ezta?

Erantzuna. Bai, abendu inguruan izango zen. Plazan ekitaldi bat egin zen haren omenez, Hiesaren Nazioarteko Eguna zela-eta. Hurrengo egunean, berriz, Amaia antzokian Batzen sariak banatu ziren, eta bat Joni eman zioten, elkarbizitzaren alde egin zuen lanagatik. Koadro bat izan zen, eta bertan lau esku agertzen ziren. Antzokia lepo egon zen, eta orduan abestu zuten Ruper Ordorikak eta Madrilgo kantari batek, Javier Alvarez. Ekitaldia aurkezten, berriz, Dani Arizala, Euskadi Irratiko esataria.

Galdera. Beste ezer gehituko zenukete?

Erantzuna. Nik azpimarratuko nuke bere ausardia, dio Joxemarik. Oso balientea zen. Behin esan zidan: “nik erabaki nuen drogekin ibiltzea, eta gero nik neuk erabaki nuen hori guztia uztea”. Kontsekuentea zen. Atsegina ere bazen. Eta janzteko orduan estiloa zeukan, bere estiloa. Baina hori gauza guztietan, janzteko bezala, irakurtzeko orduan, musika aukeratzerakoan… Jon zen.

Drogatan sartu zen, gehitu du Idoiak, ez dakit zergatik, baina sekula ez inori mina eragiteko asmoz. Behin igoal eramango zuen pitxar bat etxetik, hura saldu eta dirua jasotzeko, baina sekula ez zuen dirurik lapurtu, seguruenik soldata bat zeukalako. Sekula ez zuen nahi izan familian minik eragiterik, nahiz eta gu arduratuta egon bere egoeragatik.

Jose Manuel Agud Aparicio

2015eko otsailaren 16an elkarrizketatu nuen Jose Manuel Agud Aparicio doktorea, Barne medikuntzako zerbitzuburua Txagorritxuko Ospitalean, Gasteizen. Bera izan zen Jon Salaberriren medikua ospitale hartan.

Galdera. Zelan gogoratzen duzu Jon Salaberri?

Erantzuna. Oso ondo gogoratzen dut, itxuraz ere berezia zelako, mutil garaia. Sinpatikoa zen, hiztuna, eta gogoan dut bere arrebarekin etortzen zela. Ausarta izan zen, eta borroka egin zuen. Ordura arte ez genuen horrelakorik ikusi, gaixo hark protagonismoa hartu nahi zuen bere gaixotasunari zegokion guztian. Oso aktiboa izan zen, aktibismoa oso zabalduta zegoen garaian. Guretzat solaskide ona izan zen, duda barik. Nik maitasunez gogoratzen dut, eta pentsatzen dut beste batzuek ere horrela gogoratuko dutela.

Galdera. Hil baino urtebete lehenago, Jonek toxoplasmosi bat izan zuen. Zer da hori?

Erantzuna. Garuneko infekzio bat. Oso zabalduta dago mundu osoan. Frantzian, esate baterako, jendeak okela gordin asko jaten duenez, oso zabalduta dago, parasitoak horrelako bideak erabiltzen ditu-eta gure organismoan sartzeko. Kontua da pertsonaren sistema immuneak kontrolpean edukitzen duela parasitoa. Arazoa da sistema immunea motelduta daukaten pertsonekin, Jonen kasuan bezala. Kasu horietan, piztu egiten zaie, eta kaltea eragiten dute dauden lekuan. Joni, buruan.

Galdera. Garai hartan, zein izaten zen hiesdun baten bilakaera, behin gaixotasuna agertuta?

Erantzuna. Jonek eta beste gaixo askok antzeko bidea segitu zuten: gaixotasuna, infekzioak, tratamenduak, beste infekzioak… harik eta hiltzen ziren arte. Gure egitekoa zen denbora irabaztea, bizi-kalitaterik ahalik eta onena eskaintzea gaixoari, ospitaletik irten zedin. Baina egoera gogorra zen, tentsio handikoa, ze azkenean bazenekien botika berriak agertu ezean —eta hasiera hartan ez genuen uste hain bizkor agertuko zirenik—, hil egingo zirela.

Galdera. Oso zabalduta zegoen beldurra?

Erantzuna. Bai. Profesionalen artean, familiarren artean, eta GIB zuen jendearekin bizi zirenen artean. Hori zela-eta, ahalegin handia egiten genuen nabarmentzeko hiesdunen artean bizitzea ez zela arriskutsua. Orduak eta orduak egiten genituen esplikatzen zelan erabili lixiba higieneari eusteko, etab.

Galdera. Zelakoa zen giroa osasuneko profesionalen artean?

Erantzuna. Egoeraren larriak asko batu gintuen medikuak eta erizainak, eta baita gaixoak ere. Une larria zen, eta haientzat geu ginen mediku ia bakarrak, denetik egiten genuen-eta: familia-mediku, espezialista, aholkulari…

Galdera. Izan zenuten baliabide nahikorik gaixotasunari aurre egiteko?

Erantzuna. Alarma izugarria sortu zen, eta horrek eragin zuen behar ziren baliabideak jartzea. Pertsona bat behar zenuen? Bada kontratatu egiten zizuten bat. Aparteko orduak ere ordaindu egiten zizkizuten, garai hartan ordu asko sartu genituen-eta, premia halakoxea zelako. Urte gogorrak izan ziren, bai, gaixoentzat eta guztiontzat. Urte gogorrak eta apasionanteak.

Galdera. Iñaki Azkunaren urteak izan ziren.

Erantzuna. Bai, artean Iñaki Azkuna bera baitzen Osakidetzako burua. Ondo tratatu gintuen medikuak. Bitartekoak izan genituen, eta errespetua. Garai hartan, bestalde, Osakidetza ez zegoen hain burokratizatua. Posible zen Azkuna ikustea pasillo batean, eta berarekin hitz egitea, edo berari telefonoz deitu, eta berak telefonoa hartzea.

Galdera. Noiz aldatu zen egoera?

Erantzuna. 1996an, orduan agertu baitziren lehen anti-erretrobiral berriak, eta horrek izugarri jaitsarazi zuen hilkortasuna. Garai hartatik hainbat jende bizi da oraindik, ondo gainera. Zorionez, botika berriek izugarri aldatu zuten panorama.

Domi Korta

Elkarrizketatu nuen Domi Korta 2015eko otsailaren 18an, Arrasaten, Uribarri auzoko erretiratuen etxean. Domi izan zen Jon Salaberriren lankiderik estuenetako bat Hies Ekimena proiektuan. Bere seme bat, Iñaki Ortiz Korta, 1995eko abenduan hil zen, Jon Salaberri laguna baino zazpi hilabete geroago, gibelean minbizia zuela.

Galdera. Noiz ezagutu zenuen Jon Salaberri?

Erantzuna. 1987 inguruan. Berak bilera bat antolatu zuen Mondragoeko gaztetxean, eta ni hara joan nintzen, haserre, nire bi seme drogazale zirelako, eta uste nuen gaztetxeak bazuela zerikusia horretan. Artean ez nekien Jon seropositiboa zenik, ez eta hiesa zer zen ere. Irtenbideak nahi nituen neure semeen drogazaletasuna konpontzeko, eta hasi nintzen Jonen kontra egiten. Berak entzun egin zidan. Amaitu nuenean, irten egin nintzen handik, negarrez. Bera atzetik etorri zen. Esan zidan leku duin bat bilatzen ari zela pertsona horiekin lan egiteko. Aitortu zidan bera ere gaixorik zegoela, gay zela, eta bikotekidea zuela. Orduan konturatu nintzen pertsona hura baliagarria izan zitekeela niretzat. Nire semeak ere hiesa zuen. Hori jakin zuenean, droga baztertu eta Jonekin hasi zen irteten.

Jonek ez zekien seropositibo ote zen drogatan ibili zelako, edo harreman homosexualengatik. Hori esan zidan. Orduan ikasi nuen idatzi gabeko kode bat: sekula ez aipatu jendearen esperientziak izen-deiturekin, jendea babesteko, ze askotan gu eskoletara joan aurretik, gaixoek kontatu egiten zizkiguten esperientziak, gure hitzaldietan erabiltzeko, baina ezin genuen izenik erabili.

Hainbat aldiz, denborak aurrera egin ahala, ez Jon, ez eta Iñaki ere, ezin ziren joan hitzaldiak ematera, ondo sentitzen ez zirelako, eta, orduan, ni hasi nintzen joaten, Jonek eskatuta. Gogoan dut lehen aldian Almenera joan ginela, Eskoriatzara. Jonek oso ondo prestatzen zituen hitzaldi haiek, ohar pilo batekin. Eta, ni joaten nintzenean, utzi egiten zizkidan oharrak, nik erabiltzeko, eta nik esateko teknizismo haiek neure hitzekin. Nik oso garbi nuen: berari deitzen ziotenez, nik beti haren izenean hitz egiten nuen.

Leku askotatik deitzen zigutenez —hitz egin genuen telebista handietan, txikietan, irratietan, eskoletan, gobernuz kanpoko erakundeek deituta, kultura elkarteek gonbidatuta…—, hasi ginen Donostiara joaten ikastaro batzuetara, geure buruak prestatze aldera. Hitz egin nahi genuen, segurtasunez. Itxaropena transmititu nahi genuen, itxaropenak gidatzen zuelako gure borroka.

Aldi gogorra izan zen, zeren hiesduna bazinen, ez zenuen eskubiderik lan egiteko (ez zizuten kontraturik egiten, edo hautsi egiten zizuten kontratua), ez bizitza asegururik egiteko, ez eta kreditu bat eskatzeko ere. Horregatik, Jonek ez zuen nahi izaten gaixoen erregistro estatalik egitea, horrek zabaldu egingo zuelako gaixoen estigma askoz ere gehiago.

Galdera. Zelan gogoratzen duzu Jon Salaberri?

Erantzuna. Amets gozo bat moduan gogoratzen dut. Jon zen arduratsua, azkarra eta amultsua. Izugarri zekien, eta bazekien egoten. Segurtasuna ematen zizun. Nire lekuan jarri ninduen. Jakinarazi zidan mugatu behar nintzela nire jendearekin bizitzera, eta irtenbide bat niretzat izan zitekeela lan egitea Hies Ekimena taldearekin, orduan ari ziren-eta elkartea sortzen.

Bera zen gure familia txikiko erdigunea. Utzi egiten zigun bere energia zurrupatzen. Nire bizitzaren une hartan, ezinbestekoa iruditu zitzaidan Jon. Sekula ez nuen haserre ikusi, nahiz eta motiboak izan horretarako. Borroka egiten zuen libre izateko. Behin, Jon, Iñaki semea eta hirurok Arrasateko kafetegi batera joan ginen. Bertan, mutilek kafesne bana hartu zuten. Amaitutakoan, zerbitzariak euren kikarak eta koilaratxoak jaso, eta zaborretara bota zituen, bai baitzekien Jon eta Iñaki hiesdunak zirela. Ni konturatu egin nintzen, eta esan nion hori eginez gero kikara eta koilaratxo piloa hondatuko zituela. Zerbitzariak begiratu, eta barkamena eskatu zigun. Orduan Jonek esan zion patxada izugarriaz: “Nik ez nituzke botako, sarri etorriko garelako. Hartu hori, sartu ontzi-garbigailuan, eta bertan txorrostada bat lixiba bota. Ez bakarrik gu gatozenean, aldian behin baizik”. Ez zegoen haserre, jakinarazten ari zitzaion gaixotasun hura oso zabalduta zegoela munduan, eta ez zuela baxera nahikorik izango horrela jokatuz gero, beraz, lixiba botata nahikoa zela seguru jokatzeko.

Galdera. Zelan eta noiz sortu zen Hies Ekimena?

Erantzuna. Esango nuke 1987an izan zela. Nire semeak orduan jakin zuen seropositiboa zela, baina Jonek ordurako hitz egiten zuen. Sortu zuten elkarte hori bertan aterpetzeko Mondragoeko hiesdunak —ezkutatu nahi ez zutenak, behintzat—, eta gizartean informazioa zabaltzeko, zelan prebenitu gaixotasuna. Jonek nahi zuen gaixoek baliagarri jotzea beren buruak. Horregatik, prestatu egiten ziren, etengabe ikasten gaixotasunari buruz, gero informazio hori etxean eta eskoletan zabaltzeko. Askoz ere gehiago zekiten euren osasunaren egoeraz, beraien gurasoek baino.

Baten bat gaixotzen zenean, medikuak gaixoarekin bakarrik hitz egiten zuen. Ondoren, gaixoak esaten zion medikuari norekin gehiago hitz egin: aita edo amarekin, anaia edo arreba batekin…, ez baitzen erraza izaten, ze gehienak drogatan zebiltzanez, jeneralean oso harreman eskasa izaten zuten etxekoekin. Hori ere lantzen zen Hies Ekimena elkartean, zelan landu harremanak familian eta inguruan, gaixoa babeste aldera.

Halaber, lantzen zuten gaixoak zelan babestu bere burua: drogak hartu behar bazituen, ez partekatzeko xiringarik, hasieran gehienek partekatu egiten zituzten-eta, jakin barik hori zela GIB transmititzeko bide bat, giza immuno eskariaren birusa; harreman sexualak izan behar bazituzten, kondoiak erabiltzeko. Eta lantzen zuten mezu etiko bat: sekula ez egin min inori. Alegia, zu kutsatuta baldin bazaude, ez beste inor kutsatu.

Hala ere, ez ginen gu bakarrik. Harremanak genituen Euskal Herriko elkarte guztiekin, hiesaren kontrakoak, eta Bermeon urtero egiten ziren jardunaldiei esker, baita Espainiako elkarteekin ere.

Galdera. Zelan egiten zenuten lan?

Erantzuna. Bilerak astearteetan egiten ziren, baina Jon eta biok egunero joaten ginen. Gainera, zelan bera han ondoan bizi zen, baten batek zerbait behar zuenean, txirrinari deitu, eta berehala jaisten zen.

Une batzuetan 20 bat lagun izan ginen bertan parte hartzen modu finkoan. Jende asko atenditzen genuen: telefonoz, edo aurrez aurre, ze jendeak zalantza asko zituen, eta guk argitu egiten genizkien zalantzok. Gainera, garai hartan gezurrezko informazioa ere hasi zen zabaltzen, eta gu saiatzen ginen hori guztia argitzen. Guk ere orduan ikasi genuen ez zirela berdinak kutsatzea eta isuraldatzea (contagiar eta transfundir). Alegia, zure ondoan hitz egiten nagoela, kutsa diezazuket katarro bat, baina inola ere ez giza immunoeskasiaren birusa. Horretarako, isuriak aldatu behar dira bi pertsonaren artean, xiringa bidez, edo sexu harreman bitartez.

Arrasateko Udalak lagundu egin zigun. Lokala utzita, eta urtero diru laguntza bat emanda. Bestetik, hitzaldiengatik jasotzen genuen dirua elkartean inbertitzen genuen, bidaiak eta gastuak ordaintzeko. Horrela egiten genuen aurrera.

Galdera. Zein izan zen gaixoen familien rola?

Erantzuna. Ezinbestekoa, baita gaixotasuna isilpean gorde nahi zutenentzat ere. Hala eta guztiz, ez ginen mugatzen etxean genituen gaixoengana. Sarri, ospitalera joaten ginen, Txagorritxura, gaua pasatzera espetxetik azkenetan eramandako gaixo terminalekin. Preso komunak ziren, ez zeukaten familiarik hemen, eta gu joaten ginen gaua eurekin pasatzera. Txandatu egiten ginen. Bakar-bakarrik zeuden, eta guk ez genuen gauza handirik egiten, baina haientzat gauza handia zen norbaitek euren eskua hartzea.

Galdera. Eta zer moduz medikuekin Txagorritxuko Ospitalean?

Erantzuna. Zoragarria zen bai bertako medikuek eta baita erizainek ere zelan zaintzen zituzten gure gaixoak. Lagun moduan tratatzen zituzten. Garai hartan, Arrasateko eta Gasteizko hiesdunak 4. eta 6. solairuetan egoten ziren.

Josu Unanue

2015eko otsailaren 24an elkarrizketatu nuen Josu Unanue Bilbon, astearte euritsu batean. Maiatzeko hauteskundeetan EH Bildu koalizioaren diputatugai nagusia zenez, Bilgunean hartu ninduen, EH Bilduk Arriaga parean duen egoitzan. Karpeta potolo bat ekarri zuen, bertan Jon Salaberriren garaiko prentsa zatikiak eta argazkiak zituela.

Galdera. Hasi aurretik, datu bat kontrastatu nahiko nuke zurekin. Egia izan liteke Jonek 1985ean jakin izana seropositiboa zela?

Erantzuna. Izan liteke, ze orduan hasi ziren analisiak egiten, antzemateko zeinek zeukan birusa. Nik ere orduan jakin nuen seropositiboa nintzela, baina ni lehenago kutsatu nintzen, Afrikan nenbilela itsasoan lanean.

Galdera. Noiz eta zelan ezagutu zenuen Jon Salaberri?

Erantzuna. 1989an ezagutu nuen, Bilbon, 2 de Mayo kalean. Bilera bat izan genuen hiesaren kontrako taldeok, eta hantxe. Uste dut preserbatibo bila etorri zela. Hasi ginen hitz egiten, eta konturatu ginen berdinak ginela. Harreman polita izan genuen.

Galdera. Zelan gogoratzen duzu?

Erantzuna. Itxuraz, ematen zuen ahula, baina indartsua zen, eta sekulako gogoa zuen gauzak egiteko. Oso ondo konpontzen ginen: Jon apalagoa zen, arrazionalagoa; ni, beroagoa. Talde ona egiten genuen. Horrezaz gain, erreferentea izan zen hiesaren kontrako borrokan. Behin, etxekoekin haserretu, eta beste etxebizitza batera joan nintzen bizitzera, Bermeon bertan. Jonek hori jakin zuenean, Bermeora etorri zen ni bisitatzera. Ez zuen nahi ni bakarrik eta bakartuta sentitzerik. Horrelakoa zen. Askotan Sara herrira gonbidatzen ninduen, Lapurdira, han etxetxo bat erosi baitzuen.

Galdera. Noiz izan zineten Londresen?

Erantzuna. 1991n izan zen, Londresen egin zen-eta Hiesaren inguruko V. konferentzia. Hango leloa berezia izan zen: Biktima izatetik, irabazle izatera! Jonek eraman zuen poltsa handi bat bete arropa. Badakizu, oso koketoa zen. Nik, berriz, poltsa txiki batean neraman dena. Galdetu zidan ea ingelesik nekien, eta nik, baietz, baina ez zen egia. Aireportutik irteteko, trena hartu genuen, baina gero oinez ibili ginen piloa, harik eta kale jendetsu batean planto egin zuen arte. Espaloiaren erdian, jarri egin zen poltsaren gainean, eta esan zuen: “Ez naiz mugituko hemendik, esaten didazun arte non dagoen gure hotela”. Gure artean izaten genituen halako ika-mikak, baina ondo konpontzen ginen. Londrestik gogoberrituta etorri ginen, auto-laguntza bultzatzeko prest. Hiesdunak boteretu nahi genituen, euren etorkizuna euren esku har zezaten. Horrek haustura ekarri zuen Bizkaiko batzordean. Orduan sortu zen T4 taldea Bizkaian, ez Bermeon, ze han Txo Hiesa taldea 1988tik ari zen lanean. Behin T4 taldea sortuta, 1992an hasi ginen topaketak antolatzen, berdinen artekoak, hiesari aurre egiteko.

Galdera. Gogoan duzu zelan agertu zen Jon Salaberri Eduardo Txillida eskultorea eta beste famatu batzuen ondoan?

Erantzuna. Bai. Kanpaina hori Euskal Autonomia Erkidegoan egin zen, herrialde bakoitzean bat. Araban egin zen Txema batekin, ez dut gogoratzen bere abizena, baina garai hartan berak koordinatzen zuen Araban Hiesaren Kontrako Batzordea. Gipuzkoan Jon bera atera zen kanpaina horretan. Bizkaian, berriz, ez zen egin, nik ez nuelako nahi izan kanpainan parte hartzerik. Zalantza nuen ea morboa sustatu nahi zuten kanpaina harekin, eta horregatik esan nuen ezetz.

Galdera. Noiz joan zineten Acapulcora? Zertara?

Erantzuna. 1993ko irailean joan ginen, han nazioarteko konferentzia bat egin zelako hiesaren inguruan. Londrestik indarberrituta itzuli baginen, Acapulcotik jota etxeratu ginen, han bazterkeriaren gordina bizi izan genuen-eta. Denbora guztian identifikazioak eraman behar genituen aldean. Parke batean ez ziguten utzi sartzen, hiesdunak ginelako. Konferentziaren inguruan egitekoa zen manifestazioa ere, bertan behera geratu zen. Eta, hotelean bertan, zerbitzariek zalantzak izaten zituzten guri zerbitzatu ala ez, gaixoak ginelako. Horrezaz gain, Jon gaixotu eta txarto jarri zen, sukarrak jota. Beldurtu egin ginen, uste baino lehenago ekarri beharko ote genuen etxera, ziurtatzeko hemen ganoraz artatuko zutela. Egun batean hoteleko gelan geratu zen, bakarrik, bilerara joan ezinik. Gu triste geratu ginen, eta berari eguna alaitze aldera, bueltatu ginenean, loreak lapurtu genituen beretzat inguruko lorategi batean, eskukada handi bat, eta eraman genizkion gelara. Izugarri poztu zen. Hura bukatutakoan, denok batera itzuli ginen, baina bera ez zegoen ondo.

Galdera. Zer ziren Bermeoko Topaketak?

Erantzuna. Bilerak ziren, eta udan egiten ziren, elkartzeko hiesaren kontra lanean genbiltzan guztiok. 1993an hasi ginen, eta bertan elkartzen ziren estatu espainiarreko talde mordoa, inportanteenak esango nuke. Denetik egiten genuen: hausnartu, eztabaidatu, esperientziak trukatu, herriko jendea inplikatu giza-kate luze batean… Bermeo laxo gorriz betetzen zen, bai etxeetan, eta baita jendearen paparretan ere. Amaieran, ziurtagiriak banatzen genituen. Hies Ekimenak ere parte hartzen zuen topaketa haietan, eta dozena erdi bat lagun bidaltzen zituen.

Galdera. Segitzen du Bermeoko taldeak lanean?

Erantzuna. Ez, desagertu egin zen.

Galdera. Zelan bizi izan zenuen Jonen heriotza?

Erantzuna. Bera hil zenean gauza asko apurtu ziren, ze ordurako bera erreferente bat zen. 1991tik aurrera, gaixo itxura izan zuen, baina indarra zeukan. Bera, Telle eta Domi izan ziren Hies Ekimeneko buruak, baina berak sekulako ahalmena zuen.

Galdera. Bera hil zen urtean 460 lagun hil ziren Hego Euskal Herrian hiesak jota.

Erantzuna. Baina horiek dira estatistika ofizialak. Nik uste dut garai hartan hainbat jende hil zela pneumoniak edo beste gaitzen batek jota, eta ez zirela estatistika horietan sartu, nahiz eta, oinarrian, hiesak eragin gaixotasun haiek. Nire iritzian, estatistikek diotena baino jende gehiago hil zen.

Aitor Iturriaga

2015eko otsailaren 27an elkarrizketatu nuen Aitor Iturriaga, Kulturaten, Mondragoen. Hiru egun lehenago, Bilbon nintzela, berak deitu zidan, esateko hainbat material eta informazio zuela Jon Salaberriren inguruan, eta pozik hitz egingo zuela nirekin.

Galdera. Zelan ezagutu zenuen Jon Salaberri?

Erantzuna. Jon ni baino gazteagoa zen, sei bat urte. Baina bera eta bere familia etorri zirenean San Joan auzora bizi izatera, auzokide izan ginen hainbat urtez. Rollo ona zegoen familia bien artean. Gainera, harreman estua izan nuen Idoia haren arrebarekin. Giro hartan, Jon eta biok lagunak egin ginen; ez lagun minak, baina gure artean rollo ona zegoen.

Galdera. Zelakoa zen Jon?

Erantzuna. Oso zabala, batzuetan larregikoa ere bai. Eta ez zuen bat ere arazorik barruko gauzen inguruan berba egiteko. Noblea ere bazen. Egunen batean dirua eskatzen bazizun, seguru egon zintezkeen itzuli egingo zizula. Beste batzuekin ezin zinen fidatu, drogatan zebiltzalako, baina Jonekin, bazenekien zure atzetik ibiliko zela, dirua itzultzeko. Horrek egiten zuen Jon fidagarria. Ez da harritzekoa, ze familia zoragarria zuen: gurasoak, anai-arrebak, Markinako jendea… Denbora guztian oso babestuta egon zen.

Hala ere, Jonek bazuen beste alde bat. Errebelde eta exhibizionista ere bazen. Eta gustatu egiten zitzaion jendaurrean horrela agertzea. Jende gutxik aitortzen zuenean bere homosexualitatea, bera gai izan zen hori egiteko. Bere lankide batek esan zidanez, Eusko Jaurlaritzan zebilenean, Nekazaritza sailean, egun batean Jonek erabili zuen bertako iragarki taula bat bere homosexualitatearen defentsa egiteko. Horrelakoa zen, oso ausarta. Batzuetan, muturreko iritziak defendatu zituen, drogaren kontsumoa edo Mondragoeko droga saltzaile bat defendatuta, adibidez. Hori zela-eta, eztabaida latza izan zuen Roberto Sanpedro Pitote-rekin, berau orduan Arrasateko berriemailea La Voz de Gipuzkoa egunkarian. Aurrerago baina, uste dut konturatu zela gauzak ez zirela horrela. Zentzu horretan, uste dut hiesa agertu zitzaionean, zentratu egin zela. Gaixotasunak orekatu egin zuen mutila, nire ustez.

Galdera. Zuk igarri zenion aldaketa?

Erantzuna. Bai, errehabilitazioa egiten ari zela, berak kontatu zidan zelan droga saltzaileek lortzen zuten bertan sartu eta gaixoei droga saltzea. Berak ikusten zuen alperrik zela egindako lan guztia, ze droga ikusi ahala, barnekoak berau kontsumitzen hasten ziren. Eta salatu egin zuen egoera hura, Jonek. Ausartu egin zen. Oso koherentea zen: “Gu hemen gaude helburu batekin. Beraz, hemendik kanpo egon nahi duenak, alde egin dezala”.

Galdera. Zelan gogoratzen dituzu hasierako garaiak, Jon hasi zenean Portaloi ondoan jartzen plastikozko mahai batekin, bere txakurraren konpainian, informazioa banatzen hiesari buruz?

Erantzuna. Bera Portaloi ondoan agertzeak zirrara eragin zuen herrian. Guretzat ez, ezagutzen genuelako. Laguna nuenez, han ikusten nuenean, beragana hurbildu eta berba egiten hasten nintzaion. Gero baina, zenbait jende adinekok adierazi zidan kezkagarria zela Jon eta beste hiesdun batzuekin harremana izatea, gaixotasuna zabaltzeko zegoen arriskuagatik. Haientzat, oso deserosoa zen Jonek Portaloian agertzen zuen jarrera ausarta. Orduan ezjakintasun handia eta beldur handiagoa zegoen hemen. Horregatik, nire inpresioa da ez ginela pertsona asko hurbiltzen berarengana. Estigma hura zegoen, jende askok beldurra zuen…, baina bera tinko. Oso garbi zeukan.

Galdera. Nortasun handikoa zen?

Erantzuna. Bai. Eta, gainera, oso jantzia. Asko irakurtzen zuen, asko eztabaidatu. Musika ere, asko entzuten zuen. Hori bai, bere erara, oso berezia baitzen. Era horretako kontsumoetan oso berezia zen. Gogoan dut garai batean irakurri ere, ozen egiten zuela. Behin, bere etxera bisitatzera joan eta —erdaraz egiten genuen, berak euskara oso gutxi zekielako—, eta galdetu nion: “¿Qué haces, recitando?”. Eta berak: “Yo leo así para entender mejor”. Bere ustez, ozen irakurrita, hobeto aprobetxatzen zuen irakurketa.

Galdera. Zelan gogoratzen duzu Hies Ekimena?

Erantzuna. Hori Jonen bultzadagatik sortu zen. Gero beste batzuk apuntatu ziren, batzuk gaixoak; beste batzuk, ez.

Galdera. Esan didate Jon argazkilari ona zela.

Erantzuna. Bai, eta sariak irabazi zituen horrengatik. Santa Barbarako dragoiaren argazki batekin sari bat lortu zuen udaletxean. Reflex polit bat zeukan. Argazki zalea zen, bai. Beste batean, gogoratzen dut pastoral bat antzeztu zutela Monterronen, eta orduan egundoko erreportajea atera zuen, goitik aterata.

Galdera. Jon heroinomanoa, homosexuala eta hiesduna zen. Garai hartarako, ia-ia deabrua, ez?

Erantzuna. Horrela da. Horrekin apurtzen zituen eskema guztiak. Garai gogorrak ziren: droga, borroka armatua, borroka soziala…, oso urte gogorrak eta intentsuak ziren. Bakoitzak bere bidea egin zuen, eta Jonek bide hori hartu zuen.

Galdera. Nortasuna izan behar da, gero, halako giro batean aurpegia emateko, ez?

Erantzuna. Ezagutzen duzu Ruperren azken diskoa? Bertan abesti bat dago, Zerutik gertu ez da ondo egoten, eta pentsatzen dut kantu hori heroinarekin dagoela lotuta ³. Jatorriz, Dionisio Cañasek idatzi zuen, gaztelaniaz. Ezagutu dut zerua, dio, zelanbaiteko zeru artifiziala, drogak eragiten duena, baina gero errealitatearen apologia egiten du, eguneroko gauza txikiena. Hasieratik, entzun nuenetik kantuau, Jonekin lotu nuen, hark ere bide hori egin zuelako akaso. Horretan asko lagundu zion bere izateko moduak, ze gai zen horrelako gauza bati buelta emateko.

Galdera. Zergatik ahaztu dugu hain erraz Jon Salaberri?

Erantzuna. Ni ere harritu egiten naiz horrekin. Askotan pentsatzen dut esker txarreko gizarte batean bizi garela. Eta orain arte Wikipediak ez jaso izana Jon nor zen, larria da.

Galdera. Eta zelan gogoratzen duzu Osakidetzaren rola garai hartan?

Erantzuna. Garbi geratu zenean xiringak partekatzea gaixotasuna zabaltzeko bide bat zela, Osakidetza puntero izan zen, eta protokolo zorrotza jarri zuen, ez erabiltzeko xiringarik behin baino gehiagotan, odol transfusioetan, esate baterako.

Galdera. Noiz hasi zen prestigiatzen hiesaren kontrako borroka?

Erantzuna. AEBetan, adibidez, hori gertatu zen gaixo famatuak agertu zirenean: Rock Hudson, Magic Johnson, etab. Haiek aurpegia jarri zioten gaixotasunari. Eta Jonek gauza bera egin zuen hemen. Hala ere, ahaztu egin dugu, nahiz eta hiesa ez den desagertu. Alderantziz, azken aldian seropositiboen kopurua gora egiten ari da berriro.

Jose Antonio Ardanza

Jose Antonio Ardanza lehendakari ohia kanpoan zegoenez, 2015eko martxoaren 18an telefonoz egin genuen elkarrizketa. Entzun ez zen primeran egiten, baina nahiko ondo moldatu ginen.

Galdera. 1993ko martxoaren hasieran Bilbon izan zinen, hiesaren inguruko kongresu bat inauguratzen. Bertan, agertokira igo eta besarkatu egin zenuen Jon Salaberri. Zelan gogoratzen duzu momentu hura?

Erantzuna. Garbi-garbi gogoratzen dut, niretzat une berezia izan zelako, hunkigarria. Apropos besarkatu nuen Jon, nahi nuelako hori egin. Garai hartan Eusko Jaurlaritzan ardura handia genuen hiesarekin, gizartean era guztietako zurrumurruak ari ziren-eta zabaltzen, gaixo bat ukitzea nahikoa zela norbera kutsatzeko, eta horrelakoak. Durangon, gainera, guraso talde batek mehatxu egin zuen seme-alaba guztiak aterako zituztela euren ikastetxetik, baldin eta bertan ume seropositibo bat onartzen bazen. Artean Iñaki Azkuna zen Osakidetzako sailburua, eta oso sentsibilizatuta zegoen gai horrekin, ni moduan, ze Arrasateko alkate izan nintzenean, neska-mutil asko zebilen drogatan sartuta, eta familia askotan sekulako arazoak sortu ziren.

Galdera. Ezagutzen zenuen Jon Salaberri aurretik?

Erantzuna. Bai, Arrasatetik ezagutzen nuen, bere adineko beste asko moduan, berak ere drogak kontsumitzen zituelako. Garai hartan guraso asko etortzen zitzaizkidan esplikatzera etxean zelako infernua bizitzen ari ziren, seme-alabaren bat toxikomanoa zutelako. Batzuek lapurtu egiten zuten etxean, beste batzuek gurasoak jo…, sekulako dramak. Guraso haiek nigana etortzen ziren herriko alkatea nintzelako, abadea banintz bezala. Jonen aita ere ezagutu nuen, udaletxean zebilen lanean, baina ez nuen harreman berezirik izan harekin. Iruditzen zait, orduan beste askok bezala, larregiko errespetua ziola alkateari, eta ez zen nigana hurbiltzen hitz egitera.

Galdera. Aurrez zenekien Jon Salaberri Bilbon izango zela kongresu hartan?

Erantzuna. Bai, egitaraua azaldu zidatenean, esan zidaten bertan Arrasateko mutil bat izango zela, hiesduna, bere lekukotasuna emateko. Orduan jakin nuen Jon Salaberri zela. Garai hartan hiesdunak baztertu egiten zituzten leku askotan, izurria balute bezala, jendea beldur zen-eta, ukitzeaz batera kutsatu egingo zirela. Horregatik, sartu nintzenean aretoan, eta ikusi nuenean bera nigana hurbiltzen, sekulako besarkada eman nion, nahi nuen-eta jendeak ikustea hiesdun bat besarkatzea ez zela arriskutsua. Iñaki Azkunak ere horixe esaten zidan. Azpimarratu nahi nuen hiesdunak ezin direla baztertu.

Galdera. Jonek zelan hartu zuen zure besarkada?

Erantzuna. Eskertu egin zidan nik egindako keinua. Egia esan, ni ere pozik geratu nintzen. Uste dut momentu hartan Jonek beste zentzu bat eman nahi ziola bere bizitzari, han eta hemen bere lekukotasuna emanda.

Txerra Bolinaga

2015eko martxoaren 31n elkartu nintzen Txerra Bolinaga RIP musika taldeko kidearekin Arrasaten, Kulturate kultur etxean. Presa zuen berriz ere Gasteizera joateko, gaur egun hantxe bizi baita, eta puntual agertu zen hitzordura, pauso arinez. Elkarri eskua eman, iruzkin pare bat egin, eta berehala piztu genuen grabagailua, elkarrizketa honi ekiteko.

Galdera. Jon Salaberri baino urte bete gazteagoa zinen. Ezagutu zenuen?

Erantzuna. Bera 1961ekoa zen, eta ni 62koa. Eta bai, ezagutu nuen, asko. Bere anaia gurekin ibiltzen zen kuadrillan, eta uste dut hortik izan genuela lehen aldiz elkarren berri, nahiz eta orduan tratu berezirik izan ez. Geroago bai, hiesa agertu zenean, orduan harreman oso polita izan genuen. Niri asko lagundu zidan, zeren garai hartan ni armairu barruan nengoen, eta bera ez. Konfiantza nuen berarekin, eta lagundu egin zidan hainbat gauzatan, nire homosexualitatea zela-eta. Arrasaten giroa itxia zen, eta berak emana zuen pausoa. Ni, berriz, artean ez nintzen ausartzen. Horretan erreferente bat zen niretzat. Beste kontu batzuetan, musika esate baterako, gustu desberdinak genituen: ni rockeroa, eta bera ez. Batzuetan adarra jotzen zidan horren inguruan —“Zu eskegita zaude, txo!”, esango zidan—, baina, bestela, harreman ona genuen.

Galdera. Zelakoa zen Jon Salaberri?

Erantzuna. Oso alaia eta irudimentsua. Baita anarkikoa ere. Beti zuen irribarrea aurpegian.

Galdera. Puntua aldizkarian esan zenuen Arrasaten ezkutu samar eraman zenuela zeure homosexualitatea. Zelakoa zen orduan giroa Mondragoen gai horren inguruan?

Erantzuna. Oso giro matxista, baina ez Mondragoen bakarrik. Beste herri askotan ere bai. Franco hil ondoren, beharbada Bilbon eta beste hiriburuetan giroa apur bat bestelakoa zen, aukera gehiagorekin, baina herrietan, esan dizudana. Gure artean Jonek emana zuen pausoa, bere homosexualitatea agerian jarrita, ez zuen inolako arazorik horretaz hitz egiteko, eta horrek animatu egiten gintuen beste batzuk, zeren gure artean denetik zegoen: batzuk armairutik irtenda, baina beste batzuk, oraindik ez. Berriro diotsut: herrian giroa itxia zen, eta aukera gutxi genuen sexua beste modu batean bizi izateko.

Galdera. Ito egiten zinen Mondragoen?

Erantzuna. Ez horrenbeste. Hala ere, airea behar nuen. Gasteiz aspalditik ezagutzen nuen, eta izugarri gustatzen zitzaidan: zabala zen, alternatiboa, gaztetxeak zituen, irrati libreak…, oso mugimendu interesgarria zuen, eta bertan sortu genuen Gaytasuna elkartea. Zaila zen hori guztia Arrasaten antolatzea. Ez dut ezetz esaten, hemen ere denetarik baitago. Hala ere, irteteko premia nuen. Nire gurariak bete nahi nituen. Hala ere, arrasatear sentitzen naiz, eta harro nago horrekin.

Galdera. 80. hamarkadan zerk eraman zituen hainbeste gazte heroinaren besoetara?

Erantzuna. Ez geunden konforme generaman bizitzarekin, baina ez ginenez sentitzen artalde, eten egin nahi izan genuen horrekin guztiarekin. Horregatik, hasi ginen esperimentatzen denekin: drogak, etabar. Oso erraza zen, gainera, droga eskuratzea. Garbi daukat ez naizela damutzen horiek guztiak probatu izanagatik. Hori bai, drogak menpekotasuna ere eragin dezake, eta horretan jausten bazara, bada arazoak izan ditzakezu.

Bestetik, hau hipotesia baino ez da, baina poliziak ere izan zezakeen zerikusia harekin. Hemen giroa oso politizatua zegoen, eta haientzat erosoagoa zen hemengo gazteak drogaren menpe egotea, zeren oso erraza zen droga eskuratzea; Arrasaten ez hainbeste, baina bai Bilbon, Gasteizen edo Mirandan. Gasteizen baziren polizia batzuk gamelu izan zirenak. Uste dut droga erabili zutela kontrolatzeko hemen zegoen mugimendu soziala, eta uste dut neurri batean lortu zutela helburua. Garai hartako jende piloa dagoeneko ez dago gure artean, hil egin zen. Bestetik, menpekotasunak ez dizu uzten funtzionatzen bizitzaren beste esparru batzuetan.

Galdera. Belaunaldi politizatua zineten?

Erantzuna. Gure abestietan politika eta politikarien kontra egiten genuen, esanez kaka bat zirela, baina hori ere bada politika egiteko modu bat. Apurtu nahi genuen politika egiteko zenbait modurekin, nahiz eta guk ere kontraesanak izan. Ez ginen sentitzen militante politiko ortodoxo moduan, baina gure hitzek eduki politiko eta soziala zuten. Bestalde, bizi egiten genuen gure abestietako hitzek ziotena, hor ez zegoen poserik.

Galdera. Hiesa eta beronen ondorioak bistaratzeak ekarri zuen ondoriorik drogatan zebiltzan gazteen artean?

Erantzuna. Hasieran ez genuen informaziorik, eta farmaziek ere ez zuten xiringarik ematen. Geroago, 90. hamarraldian, hiesa agertu zenean, horrek ekarri zuen heroinaren kontsumoa jaisten hastea. Jonek, adibidez, behin eta berriro esaten zigun ez partekatzeko xiringarik, bestela egitea arriskutsua zela. Orduan jendea hasi zen beste gauza batzuk probatzen, baina ordurako engantxatuta zeudenak, horiek segitu egin zuten. Guk ere egin genituen astakeriak, eta, behin baino gehiagotan, partekatu egin genituen xiringak.

Galdera. 80. eta 90. hamarkadetan sentitu zenuten herritarren arbuiorik zuen bizimoduagatik?

Erantzuna. Gu ez ginen baztertuak sentitzen. Taldean mugitzen ginen batetik bestera, eta babestuta sentitzen ginen geure giroan. Baliteke zenbaitentzat itxura beldurgarria izatea, baina ni, behintzat, oso baketsua izan naiz beti.

Galdera. Zelan inplikatu zineten hiesaren kontrako borrokan?

Erantzuna. Jonek esanda, banuen hiesaren kontrako batzordeen berri, zehatzago Gasteizkoarena, eta hara joan nintzen 1993an. Ordurako alboratua nuen droga, eta batzordekoei oso ondo zetorkien nire laguntza, ezagutzen nuelako mundu hura. Horrela bada, eskaini zidaten harrerako etxebizitza batean sartzea, preso kutsatuekin batera, haiei laguntzeko.

Galdera. Gogorra, ezta?

Erantzuna. Bai. Hasieran banuen beldurra, baina gero konturatu nintzen haiek premia izugarria zutela besteon laguntza jasotzeko. Nire lagun asko hil egin ziren hiesak jota, eta, horregatik batez ere, konpromiso handia nuen kausa horrekin. Geroago, RIP taldearekin kontzertu bat egin genuen hiesaren kontra, Portu-rekin egin genuen azkena, eta hango etekinen zati handi bat, eta ondoren atera genuen CDaren salmentena, hiesaren kontrako batzordearentzat izan zen.

Galdera. Artean Jon Salaberri bizi zen, ezta?

Erantzuna. Bai. Ni Gasteizen ibili arren, bagenuen harremana. Gaixorik zegoela, bere etxera ere etorri nintzen, Arabako zenbait lagunekin, Jonek jende asko ezagutzen baitzuen han.

Galdera. Arrasatetik Gasteizera aldatzeak lagundu egin zizun zure burua askatzen. Arrasate lehen bezain estua ikusten duzu gaur egun?

Erantzuna. Ez. Gaur egun oso gustura etortzen naiz hona, nahiz eta oraindik ere ikusten dudan kanpotik datorrenari hemen beste modu batean begiratzen zaiola. Gainera, Jul-en heriotza dela-eta, berreskuratu dut harremana jende askorekin. Eta askotan etortzen naiz. Ikusten dut, gainera, hemen badirela gauza interesgarriak: Kulturate, gaztetxea…, eta jendea mugitzen dela. Lehen baino gauza interesgarri gehiago dago gaur egun hemen. Pentsamoldeari dagokionez, berriz, hor ikusten ditut diferentziak, ze Gasteizen dena konpartitzen dugu, oso jende desberdinarekin. Eta hemen hori ez da hainbeste gertatzen. Beharbada oso molde batekoak gara, baina Gasteizen horrela estimatzen gaituzte, esaten digute gu ez garela giputzak.

Galdera. Laster 20 urte beteko dira Jon Salaberri hil zela. Atzera begiratuz gero, zelan ikusten dituzu urte haiek?

Erantzuna. Hiru urte lehenago eten egin nuen denarekin, erabaki bainuen droga uztea. Ordurako drogarekiko menpekotasun oso gogorra nuen, eta zirt edo zart egitea erabaki nuen. Borroka horretan, premia ikusi nuen hemendik alde egiteko.

Galdera. Inoiz begiratu duzu atzera eta esan diozu zeure buruari: “Ostia, zer hurbil egon nintzen heriotzatik!”?

Erantzuna. Bai, noski. Baina hori egunero esaten dut. Begira zer gertatu zitzaion Jul-i: bete-betean zaude, eta, pun, bazoaz. Edozein momentutan gerta daiteke edozer gauza. Batzuek boleto gehiago izango dute, osasunagatik-eta. Horregatik, behin eta berriro esaten dut carpe diem, egunean bizi eta disfrutatu.

Galdera. Pozik ikusten zaizu.

Erantzuna. Bai, ez naiz kexatzen. Baditut nire kontraesanak, baina, jasotako egurkadak gorabehera, aurrera egiten dugu. Gainera, oso babestua sentitzen naiz. Jul hil ondoren, mezu izugarri piloa jaso nuen, Euskal Herritik eta kanpotik. Alegia, ez nagoela bakarrik. Eta gustatzen zaidana egiten dudanez, bada tira.

Galdera. Gaur egun non egiten duzu lan?

Erantzuna. Elean, eskubide zibil eta politikoen aldeko mugimendu batean, sostengua ematen epaiketa politikoak jasaten dituzten herritarrei. Hor nabil. Musika ere ez dut erabat utzi.

Abesti horren letra liburu honetan jarri dugu, bibliografiaren ostean

Kronologia

Jon Salaberri (1961-1995)

1961 Apirilaren 13an jaio zen Jon Salaberri Arrasaten, Erdiko kalearen 10ean.

1981 Soldadutza, Jakan.

1983 Lanean hasi zen Eusko Jaurlaritzan, Nekazaritza sailean. Orduan hasi zen heroina hartzen.

1985 Analisiak eginda, jakin zuen GIB seropositiboa zela, alegia, giza immunoeskasiaren birusa zuela. Justu ama hil baino hiru urte lehenago.

1989 Idoia arreba Irlandatik bueltatu zenean, Jon gaizki hasi zen sentitzen: sukarra eta haluzinazioak. Txagorritxura.

1990 Hiesa garatu zuen. Urtarrilean eman zioten horren berri, tuberkulosi gogorra tratatu ondoren. Ordura arte funtzionario izan zen Lakuan. Harrezkero, pentsioduna.

1991 Bere bizitza errotik aldatu zen. Handik aurrera, bere helburua izango zen bera bezalako gaixoei laguntzea.

Debagoienean auto-laguntza talde bat antolatu guran, Jon Salaberri harremanetan jarri zen Gasteizko talde batekin, Arabako Hiesaren Kontrako Batzorde Hiritarra, eta denboraldi batez haiekin aritu zen lanean.

Irailaren 11tik 15era, Josu Unanuerekin batera, Jon Salaberri Londresen izan zen, GIB-hiesarekin bizi direnen Nazioarteko V. Batzarrean.

1992 Jon Salaberri hiesaren aurpegi publikoa bihurtu zen Hego Euskal Herrian:

Otsailean, testamentua idatzi zuen, bertan zehaztuta zelan jokatu gaixotasuna fase terminalera iritsiz gero, eta zer egin bere gorpu eta ondarearekin, bera hil ondoren.

Urrian eta azaroan, Rifi-rafe saioan izan zen birritan, ETB2 katean, “Gaixo terminalak” eta “Hiesa” gaiak eztabaidatzen.

Abenduan, Jon Salaberri hainbat iragarkitan agertu zen, orri osokoak, bertan Eduardo Txillida eskultorearen eta beste jende ezagunaren babesa jasotzen zuela.

1993 Jon Salaberriren urterik oparoena, seguruenik:

Martxoaren 3an, Hiesaren inguruko II. kongresua egin zen Bilbon. Tartean Luc Montagnier doktorea izan zen, gero Medikuntzaren Nobel sariduna izango zena. Jose Antonio Ardanza lehendakariak Jon Salaberri besarkatu zuen agertokian.

Martxoaren 18. Elkarrizketa nagusia eta azala Argia aldizkarian: Hiesaren aurpegia.

Maiatzaren 12an, Jon Salaberrik Hies Ekimena sortu zuen ofizialki Arrasaten, hiesaren aurkako Batzorde Hiritarraren auto-laguntza talde bat.

Irailean, Jon Salaberri eta Josu Unanue Acapulcon izan ziren, hiesaren inguruko nazioarteko konferentzia batean. Jon gaixorik itzuli zen.

1994 Apirilean, Jon Salaberrik toxoplasmosi bat izan zuen, garuneko infekzioa. Justu gainditu zuen, baina harrezkero aulki gurpildunean ibili behar izan zen. Aurrerantzean, hitz egiteko ere arazoak izan zituen.

1995 Jon Salaberriren azken urtea, orduan hil zen-eta. Hil ondorengo errekonozimendua ere izan zuen.

Maiatzaren 10ean Jon Salaberri hil egin zen, 34 urte zituela. Ez zen bakarra izan. Urte hartan, Hego Euskal Herrian 460 lagun hil ziren, hiesak jota.

Maiatzaren 14an, familiak eta lagun talde batek azken agurra egin zioten Leintz-Gatzagan. Berak eskatu bezala, errautsen zati bat bertako zubitik behera bota zen, Deba ibaian. Gainerakoa, Saran, mendian eta itsasoan.

Abenduaren 1ean, Jon Salaberriri omenaldia egin zitzaion Arrasaten, Hiesaren Nazioarteko Eguna zela-eta. Biharamunean, berriz, Batzen plataformak sari postumoa eman zion, hark tolerantziaren alde egindako lanagatik.

Bibliografia

Hona hemen zenbait artikulu Jon Salaberri aipatzen dutenak, edo hiesa gai dutenak:

Agirre, O. (produktorea) (2015), Iriondo, J. (zuzendaria). Erreportajea: Jon Salaberri. Arrasate. Goiena Telebista. Hemendik jasoa: http://goiena.eus/debagoiena/1431082782341

Alfonso, V., González, C. (1993) Entrevista a José Manuel Agud Aparicio. Positiu 6, 3-4. Hemendik jasoa: http://www.sidastudi.org/resources/inmagic-img/DD18750.pdf

Aranzabal, J. (2015). Jon Salaberri, hiesdunen aldeko ekintzaile ahaztua. Puntua, 11, 10-15.

Aranzabal, J. (2015eko martxoaren 27a). Jon Salaberri, hiesaren kontrako ekintzaile arrasatearra gogoan. Sustatu. Hemendik jasoa: http://sustatu.eus/joxearanzabal/1427367662

Aranzabal, J. (2015eko apirilean). Jon Salaberri gogoan. Flickr. Hemendik jasoa: https://www.flickr.com/photos/joxe/albums/72157651164171568

Aranzabal, J. (2015eko apirilaren 16a). Jon Salaberri proiektua. Faroa. Hemendik jasoa: http://blogak.goiena.eus/faroa/2015/04/16/jon-salaberri-proiektua/

Arexolaleiba, J.L. (1990). AEDren barne antolaketa: organigrama. Jazten, 3, 19-26.

Ares, N. (2015eko ekainaren 28a) Salaberriren istorioa kontatzea beharrezkoa da haren lana balioesteko. Berria. Hemendik jasoa: http://bit.ly/1gxtnWv

Azkarate, E. (2015eko ekainaren 27a). Goienako Julen Iriondok irabazi du Rikardo Arregiren Sari Nagusia. Goiena.eus. Hemendik jasoa: http://goiena.eus/debagoiena/1435322130975

Congil, T. (1995). Jon Salaberri nos deja una señal, un camino. Egin, 11.

Criado, A. (1993ko martxoaren 3a). Montagnier alerta contra una nueva epidemia de tuberculosis asociada al sida, antes del 2000. El País. Hemendik jasoa: http://elpais.com/diario/1993/03/03/sociedad/731113208850215.html

Egues, M. (1994). Ion Salaberri: Heroinomanoa izatea HIESa eukitzea baino txarragoa da. Arrasate Press, 256, 26-27.

Ferrer, M. (1995eko maiatzaren 11). Jon Salaberri gogoan. Arrasate Press, 277, 8. Hemendik jasoa:https://app.box.com/s/65cm59szo6x2gruzqoidpyrd15aog5lw

Ferrer, M. (1995eko maiatzaren 13a). El gol de Nayim y Salaberri. El Mundo. Hemendik jasoa: https://app.box.com/s/362z6mrt397n1kv888zgjk6fdxee4idz

Guenaga, A. (1993ko martxoaren 3a). La vacuna de la información. El País. Hemendik jasoa: http://elpais.com/diario/1993/03/03/sociedad/731113210850215.html

Ibarra, X. (1993). “La solidaridad de la mayoría no dura más de una semana”. Egin, 18-19.

Irizar, M. (2015eko uztailaren 6a). Asko poztu nau Goienako Julen Iriondo kazetariak jaso duen Rikardo Arregi sariak. Goiena papera. Hemendik jasoa: http://goiena.eus/komunitatea/mirizar/1436168795153

Iturriaga, A., Rekalde, J. (2015). HIESaren sendabidea ez da txerto bat izango. Faktoria, Euskadi Irratia. Hemendik jasoa: http://bit.ly/1MvnpDY

Jon Salaberri (d.g.). In Wikipedia. Hemendik jasoa: https://eu.wikipedia.org/wiki/Jon_Salaberri

Kortabarria, B. (2001). Daniel Zulaika: Gizarteak aldatu egin du hiesari buruzko mentalitatea. Elhuyar Zientzia eta Teknologia. Hemendik jasoa: http://aldizkaria.elhuyar.org/elkarrizketak/daniel-zulaika-gizarteak-aldatu-egin-du-hiesari-bu/

Lakar, O. (2010). Terapien 25 urteko bilakaera. Zientzia.net Hemendik jasoa: http://zientzia.net/artikuluak/terapien-25-urteko-bilakaera/

Lizartza, R. (1993). “Begietara so egin eta gero, ni baztertzeko gai zara?” Argia, 1.428, 34-38. Hemendik jasoa: http://bit.ly/1JThsgo

Salaberri, J. (1991). Ekintza = bizitza. Arrasate Press, 123, 10.

Salaberri, J. (Sirimiri) (1992). Rifi-rafe Telebistako saioa. Iurreta, Bizkaia: ETB2.

Salaberri, J. (1993). Quiérete, quiéreme. Egin.

Salaberri, J. (1993). El mundo de la información. Egin.

Unanue, J. (1995). Carta póstuma a Jon. Egin, 11.

Zubia, B. (1992). Sida, una palabra que obliga a escuchar. Egin, 10.

Eranskinak

Liburu hau hobeto ulertzeko, beharrezkoa ikusi dut eranskin honetan hiruzpalau dokumentu sartzea, liburuan kontatzen denaren osagarria delako.

Jon Salaberrik Benetton enpresaren iragarkiaz Arrasate Press aldizkarian idatzitakoa.

Nire erantzuna Jon Salaberriri, aldizkari berean.

Zerutik gertu ez da ondo egoten abestiaren letra.

Ilustrazio bat, Yera Sanchezek Jon Salaberriri eskainia.

Jon Salaberri-Benetton

1992ko otsailaren 28an, Arrasate Press aldizkariak galdera egin zion Jon Salaberriri, egun batzuk lehenago Benetton enpresak ateratako iragarkiari buruz, non hiesdun bat agertzen baitzen ohean hilzorian, bere familiaz inguratuta.

GALDERA. Zer deritzozu Benetton markak bere iragarkietarako HIESez hilzorian dagoen gaixo bat erabiltzeari?

ERANTZUNA. SIDA edo HIESaren kontrako Gizakien Komunitateak, Benetton markak egiten duen HIESaren erabilpena salatu nahi du, gaixotasunarekin zerikusi gutxi duen asuntuetan. Izan ere, hilzorian dagoen gaixo baten irudiak munduari buelta eman dio. Aurreko kanpainetan demostratu dutenez, eskandaloa probokatzeko helburu bakarrarekin “publizitate erasokor” deitzen duten publizitate mota asmatu dute. Kasu honetan, erabilpen honek mezu desegoki eta nahasgarriak zabaltzen ditu, gizarte mailan dagoen HIESaren kontrako gaitzespena sakonduz.

Enpresa horrek, gaixotasuna dela medio irabazi finantziarioak atera nahi ditu. Hala ere, eskatu zaionean inoiz ez du aldeko laguntzarik eman nahi izan. Horregatik eta gaixotasunaren erabilpen desegokiagatik HIESaren kontrako Gizakien Komunitateak, marka hortako jantzi eta artikulo guztiei boikota egitea espero dute, Britaina Handian eta beste herrialde batzutan egiten hasia den bezala. Era berean, kontrako jarrera hau “Conferencia Internacional de Personas” elkartera eta beste erakunde ez gobernamentaletara bidaltzeko asmoa du, gaixo horiei solidaritate eta ez diskriminazio eta baztertzea agertzeko.

Jon Salaberri,

HIESaren Aurkako Batzorde Herritarreko Partaidea

Vade retro, Benetton?

Jon Salaberrik Benetton enpresaren iragarkiaz idatzi eta astebetera (1992ko martxoaren 6an), nik neuk erantzun nion Salaberriri gutun batekin, Arrasate Press aldizkarian. Horrela zioen gutunak:

Benetton firma italiarraren aurtengo kanpainak jende asko sumindu du, HIESdunak eta gaitz horren kontra ari direnak batipat. Irakurri besterik ez dago aldizkari honetan joan den asteko alean Jon Salaberriren eritzia horretaz jabetzeko.

Nik beste modu batean ikusi dut kanpaina, baina HIESdunaren argazkiari lotuta, Jon Salaberrik mezu desegoki eta nahasgarriak zabaltzen dituela dio. Horra niri argazki horrek zer esaten didan. HIESa gure artean dugun arazoa dela eta, oraingoz, heriotza dakarrela, askotan agonia latzen osteko heriotza. Eta, azkenik, HIESdunarentzat oso inportantea izan daitekeela, unerik zailenetan, etxekoen berotasuna eta maitasuna sentitzea.

Eskandalua ez bide dator hortik, zeren erretrato hori lehen ere argitaratutakoa bait da eta inor ez zen asaldatu orduan. Koska bikoitza da, nire ustez. Batetik, beren bizimodua ia ezkutuaren iluntasunean eramaten ohituta zeuden zenbait gizatalderen gainean atentzio publikoaren argitasun zorrotza hedatu duela. Ilunbetan ohitutako begiari mingarri egiten zaio bapateko argitasuna. Horrek, ordea, ez du esan nahi argia txarra denik. Alderantziz, esango nuke, atentzio horrek erazoaz jabetzera bultzatzen bagaitu, ongi etorria izan dadila. Baina, eta hemen dago bigarren koska, argazki horretan marka komertzial bat agertzen da, Benettonena hain zuzen. Jon Salaberrik dioenez, salagarria da hori “gaixotasuna dela medio irabazi finantziarioak etera nahi ditu”elako eta HIESdunen aldeko laguntzarik eman nahi izan ez duelako. Gaixoaren familiarekin bete beharreko guztiak bete ondoren, Benetton libre da bere diruaz nahi duena egiteko. Kontrakoa, abade eta monjaren argazkia atera zuelako eliza katolikoari katedral bat eraiki edo beste konpentsazioren bat eman behar diola onartzea izango litzateke.

Kasu honetan, gure tabu eta bildurren gainetik, bere publizitatea zuzen eta ausardiaz erabili duen saltzaile baten aurrean gaudela iruditu zait. Guzti horretaz gain, kanpaina horrekin dirua irabazten duela? Enpresen helburuetariko bat horixe da.

Joxe Aranzabal

Zerutik gertu ez da ondo egoten

ZERUTIK GERTU EZ DA ONDO EGOTEN (Hitzak: Dionisio Cañas- Doinua: R. Ordorika)

Zerutik gertu ez da ondo egoten,

nik badakit luzaro bizi izan naizelako

lurraren eta zeruaren artean.

Hobea da hemengo

bazter txiki hau

non egunsentiko xoriek deitzen zaituzten,

non xinaurriek

beren bideak egiten dituzten,

non armiarmak bere tranpa

jartzen duen barkamenik gabe.

Zerutik gertu zuloak daude

zure bihotza bezain beltzak,

zerutik gertu ez dira entzuten albisteak

beren odol putzuekin,

gaizki egoten da zerutik gertu,

ez, nik ez dut zerutik gertu egon nahi,

hemen egon nahi dut, lurrean etzanda,

bere taupadak, amodioak eta miseriak

entzunez,

sagarrondoen loreen zain,

labexomorroen muxu goxoa,

goruntz begira lainoak nola pasatzen diren.

Euria egiten duenean

urak garbi dezan

hildako guztien oroimena,

zerutik begiratzen gaituzten hildakoak,

horiei eskatzen bait diet

lasai utz nazaten,

zerutik urrun.

Ilustrazio bat

Puntua aldizkariko arduradunek erabaki zutenean Jon Salaberriri erreportaje bat eskaintzea, erabaki zuten azalak erakutsi behar zuela Jon Salaberriren ilustrazio bat. Eta hori egiteko, harremanetan jarri ziren Yera Sanchez ilustratzaile aretxabaletarrarekin.

“Nik ez nuen Jon ezagutzen —aitortu zuen geroago Yerak—, edo ez naiz gogoratzen behintzat, baina bai artikuluan aipatzen duzun Domi Korta. Gogoratzen dut nola Domi eskolara etorri zen behin, bere semearen istorioa kontatu zigun. Guk orduan 15 bat urte izango genituen, eta gogoratzen dut oso hunkituta gelditu ginela guztiak… Oraindik komentatzen dugu hitzaldi hura. Garai hartan ia astero izaten genituen Hiesarekin lotutako hitzaldiak eta tailerrak, baina Domi Kortarena berezia izan zen guretzat”.

Langintza

“Salaberriren erretratua egiteko —azaltzen du Yerak—, Argia aldizkariko azal baten argazkia erabili nuen oinarri bezala; argazki gutxi zegoen, eta Argia-koa iruditu zitzaidan egokiena. Bi marrazki egin nituen lehendabizi; biak Jon Salaberriren aurpegiak ziren, bata grafito beltzarekin, eta bestea tinta urdinarekin. Bi marrazkiak eskaneatu eta Photoshopen ‘fusionatu’ nituen. Hasieratik oso argi izan nuen zerbait alaia eta koloretsua egingo nuela (ez nuen irudi dramatikorik nahi). Kolore ezberdineko akuarela mantxak sortu nituen, eskaneatu, eta Photoshop programarekin aurretik nuen marrazkiarekin konbinatu nituen”.

2015eko martxoaren 27an, ilustrazio hori Puntua izeneko aldizkariaren portadan agertu zen, Debagoienean.

Liburu honen egilea

Joxe Aranzabal Mendizabal 1952an jaio zen Mondragoen, Gipuzkoan, baina gaur egun Elorrion bizi da, Bizkaian, emaztea eta alabarekin. Bere bizitza profesionalean bi alor landu ditu, batez ere: hezkuntza eta kazetaritza.

Hezkuntzan eskolak eman zituen Jose Maria Arizmendiarrieta Eskola Politeknikoan, Bergarako Udal Euskaltegian eta Mondragon Unibertsitatean.

Kazetaritzan, berriz, Garaia astekarian egin zituen lehen urratsak. Urte batzuk geroago, Arrasate Press-en eta Arrasate Telebistan aritu zen zuzendari moduan. Bere kasa, berripaper argitaratzaile izan zen 90. hamarraldian (Euskararen Berripapera, Herri.KO, Asmoz eta Jakitez, Pas de Basque…). Parte hartu zuen, halaber, Goiena Komunikazio Taldearen sorreran.

2001a ezkero, blogari moduan aritu da, Sustatu blog kolektiboan lehendabizi, eta Faroa blog pertsonalean gero.

2005ean liburu bat argitaratu zuen: Medikuak esan dit minbizia dudala, bere esperientzian oinarritua.

Egilearekin harremanetan jartzeko:

Posta-helbidea: joxearanzabal@gmail.com

Twitter: @joxearanzabal