Historia

 

Historiaurrea

Lezetxiki_Koba

Arrasaten garatu diren arkeologia ikerketek gure herrian aztarnategi aberatsak daudela erakutsi dute; Aipagarriena, Lezetxiki dugu, Erdi Paleolitos garaikoa; Euskal Herrian aurkitu den giza aztarnarik zaharrena da bertan aurkituriko emakume baten besondoa. Azpimarratzekoa ere, Labeko Koba, Goi Paleolitos garaikoa.

Hauetaz gain, Gainera garrantzia txikiagoa duten beste aztarnategi batzuk daude, hala nola,  Oterreta, Lezetxe, Kobatxo.

Erdi aroa

Arrasate, 1200. urtean buruturiko Nafar erreinuaren mendebaldeko lurraldeen (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa ) konkistaren ondorioz, Gaztelako erresumaren menpe geratu zen. Europa osoan bezalatsu, Gaztelako Erregeek ere, itsasorainoko merkatal bideak segurtatzeko, hiribilduak  sortu zituzten. Aldi berean, oraindik independentea zen Nafar erreinuarekin zuen muga zaindu, eta banderizoen eraginari aurre egiteko.

Mondragon sortzeko  Hiri Gutuna Alfontso X Jakintsuak eman zuen 1260ko maiatzaren 15ean, Jaengo San Esteban del Puerto herrian; dokumentu horren arabera, ( nafar erregeek sortutako ) Vitoriako Forua eman zion Arrasate (edo Arressate) herriari eta jatorrizko izena aldatuz, Mondragon izena jarri zion eta Leintz bailaratik bereizi egin zen Arrasate.

1353 urtean Udala, Uribarri, Garagartza, eta Gesalibar elizateak ere, hiribilduarekin batu ziren eta azkenik,  1966 urtean, Bedoña auzoa ere Arrasatera atxiki zen, egungo lurraldea osatuz.

Ahaide Nagusien arteko borrokaldiek batetik  eta hauen  eta hiribilduen artekoak bestetik,  isla izan zuten Mondragoen, eta horrela, ( Guraia oinaztarren eta Bañez ganboatarren arteko liskarren ondorioz ) hiribilduan sute handia izan zen 1448ko ekainaren 23an; Arrasateko sutea. 1450.ean, Zalgibarko Gebaratarren dorretxea eraitsi zuten arrasatearrek; 1451an, bere lurrak erosi; 1457an Arlaban-Arrasate-Oñati-Legazpia-Beasain errepidea eraiki eta Goikobaluko gaztelua eraitsi;  1463an, Arrasateko Hermandadeko Juntatan, Gipuzkoako Ordenantzak ( Cuaderno Nuevo ); 1464an Martin Bañez hil., 1480.ean,  Errege Katolikoek, Korrejidorearen etengabeko presentzia inposatzen dute. 1490. ean Bañez eta Guraiarren bandoak ezeztatu zituzten, 1497an Leintz, Gipuzkoako  Hermandadean sartzen da.

Arestian aipatu dugun gerra gora-beheren ostean, hurrengo mendeetan bakea eta aberastasun ekonomikoa izan ziren nagusi. Ahaide Nagusien ordez hiri tramako oligarkia agertu zen, geroago eta gehiago zentratu zen haien aberastasuna ugazabaren lanean.

 Litografia

Aro Modernoa

XVI. eta XVII. Mendeetan zehar, herria aberastu egin zen oso, burdingintzari esker. Armagintzak garrantzi handia hartu zuen, Udalatxeko burdin meaz burdinoletan “masukeretan” egindako altzairuzko (“raya”) ezpatez hornitzen zelarik. Herriko altzairua oso ezezaguna izan zen nazioartean.

Izen haundiko pertsonaiak agertu ziren mende horietan: Garibai, Barrutia, Okendotarrak eta beste hainbat. Hiri garapena izan zen, eta eraikin esanguratsuak egin zituzten, Udaletxea, San Frantzisko eliza, Monterron jauregia, Bañez Artazubiaga Jauregia, Andikano Zelaa Jauregia edo eta Okendo Jauregia.

XVIII mendearen bukaerako eta XIX. mende hasierako Espaina eta Frantzia estatuen arteko gerrateek izan zuten isla, konbentzio gerraren ondorioz, Mondragoen eratu zen "Diputación a Guerra" Gipuzkoako herri libreei deialdia zabaldu eta gero.

Aro Garaikidea

Baina mende honetan gerra garrantzitsuak karlistadak izan ziren, 1. gerra (1833-1837) eta 2. gerra (1865-1876); haien ondorioz Foruak 1876. urtean galdu ziren.

XIX. mendearen bukaeran garrantzi handiko beste gertaera historiko baten lekuko izan zen Mondragoe, Antonio Canovas del Castillo ( Espainako gobernuburua ), Gesalibarko bainuetxean hil zuen Angiolillo anarkistak, 1897ko abuztuaren 8an.

XX. mendearen hasieran (1902an), Pedro Viteri Aranak bultzatutako Biteri Eskolak, laikoa eta doakoa, bere ibilbidea hasi zuen Arrasaten eta Gipuzkoako bederatzi herritan ikastetxe bana eraikiaz. Biteri eskoletako bi irakasle, Felix Arano eta Teresa Garciak oso lan berritzailea egin zuten erabiltzen zuten irakaskuntza metodologi berezia zela eta.

XX. Mendea industria garapenak markatu zuen; biztanleriaren beste eraketa berri bat sortu zen emigrazioaren eraginez, asko hazi zen eta.

Mende hasieran ekimen pribatuko garapen industriala izan zen, haren ordezkari esanguratsuenak, batetik, "Unión Cerrajera" (1906 urtean), "Vergarajauregui, Resusta y Cia" (1869) eta "Cerrajera Guipuzcoana" batzetik sortu zena, eta bestetik ELMA, lanerako biztanleriaren gehiena batzen zutenak, garrantzi txikiagoa zuten beste enpresa batzuekin batera.

1919ko irailaren 3an “Vasco Navarro” izeneko trena iritsi zen Arrasatera eta 1967ko abenduaren 31 arte zerbitzua ematen izan zen.

1934ko urriaren 5ean langile mugimenduak bultzatuta, Arrasaten “úrriko iraultza”  deritzana eman zen. Beranduago, ezarritako Errepublika gobernuaren aurka Espainian eta Euskal Herrian altxamendu bat izan zen eta honek eragin zuen Gerra Zibila (1936-1939). Guzti honek Arrasaten ondorio latzak eragin zituen: fusilamenduak, espetxeratuak, erbesteratuak eta errepresioa.

1936-39ko Gerra gainditu eta gero kooperatibismoaren garapenari lotuta dago, bereziki, Arrasate;. 1943. urteko urriaren 10ean Jose Maria Arizmendiarrietak Union Cerrajerako Lanbide Eskola sortu zuen 20 ikaslerekin, ondoren 1956. urtean, bertan hazitako ikasle-ohi batzuk ULGOR kooperatiba sortu zuten. ULGOR Koop. E. sortu zenetik, gaurko egunean produkzio industrialei ez ezik diru-etxeei, aurreikuspen sozialei edo irakaskuntzari lotutako aspektuak biltzen ditu kooperatibismoak.

Kooperatibekin batera XX. mendearen bigarren erdian, beste enpresa batzuk sarrailagintza arloan kontsolidatu ziren IFAM, JMA eta ekipamenduetarako Roneo, bere garaian arlo industrialean esanguratsuak izan zirenak.

XX. mendean zehar, Garapen ekonomiko horren ondorioz, hiri fisonomia aldatu egin zaio Arrasateri; horrela, San Andres, Musakola, edo Uribarri moduko baserri auzoak hiriko eremuan sartu dira; biztanleriak, nabarmen igo du, 1985.ean 26633 izateraino.

Kooperatiba

Bultzada handia eman zaie kultura eta kirol ekipamenduei; Musakola eta Iturripeko kiroldegiak, Mojategiko kirolgunea, Uarkape pilotalekua, Monterron jauregia, Amaia Antzokia, Kulturate eta abar.

Azpimarratzekoa da 1988tik aurrera Arrasate Euskaldun  Dezagun elkartearen eraginez euskarari emandako bultzada; tokiko euskarazko hedabideek  ( sorreran Arrasate Press eta Arrasate TB ) bereganatu duten erreferentzialtasuna, egungo Goiena TB eta Goienkaria bilakatuz.

XXI. mendean, Arrasatek bere industria sendotu behar izan du, merkataritza globalizatu batean bizirautek. Fabrika batzuk desagertuz eta beste zentro batzuk sortuz joan dira, ikerkuntza sustatzeko adibidez, Garaia Berrikuntza Gunea sortu zelarik.

XXI. mendearen hasieran aldiz, egonkortasunerako joera ari da nagusitzen, garapenaren ikuspegitik; zerbitzu publikoen garrantzia areagotuz.